Waarom authenticiteit ertoe doet (Frederike Doeleman)

In deze column onderzoek ik het begrip authenticiteit, o.a. aan de hand van een boek van Stephen Joseph, en ook wat dat voor mij persoonlijk en voor mijn artistieke werk betekent.

Frederike column 4 - 1Waarom authenticiteit ertoe doet

Hanneke Groenteman kijkt liever op de televisie naar ‘Help, mijn man is klusser’, dan na 10 bladzijden verder te lezen in ‘Authenticiteit – Jezelf zijn en waarom dat ertoe doet’ van Stephen Joseph. Lijkt mij een gemiste kans voor haar; haar benadering in de rubriek ‘Doorlezen of afhaken’ in De Volkskrant (Sir Edmund 19 november 2016) maakte mij juist in hoge mate nieuwsgierig naar dit boek en ik bestelde het onmiddellijk.

Authenticiteit in het enneagram

Over het enneagram zal ik niet uitweiden; er zijn veel boeken over geschreven en er valt veel over te lezen op internet. Toch even kort: het enneagram is een gevisualiseerd instrument met een karaktertypologie. Dit kan worden gebruikt als hulpmiddel voor inzicht in en acceptatie van jezelf en van anderen. Je kunt het ook en vooral gebruiken voor persoonlijke groei. Annet de Jonge wijdde er haar eerste column aan. Het is vooral type 4 – de romanticus – die steeds op zoek is naar authenticiteit. Hij/zij richt zijn of haar emoties naar binnen en onderzoekt de authenticiteit van zijn of haar (ware) gevoelens. En laat ik nu een type 4 zijn! Dus geen wonder, dat ik getriggerd werd door de titel.

Authenticiteit in de filosofie en de kunst

Letterlijk staat ‘authenticiteit’ vanuit het Grieks voor echtheid, oorspronkelijkheid. En authentiek leven komt dan neer op ‘handelen op eigen gezag’.
Verschillende filosofen hebben zich expliciet met dit thema beziggehouden, om te beginnen al Socrates. In onze tijd zijn het vooral de existentialisten die zich hierop richten, zoals Jean-Paul Sartre. Existentialisme gaat over vrijheid: van ervaren, van kiezen, zien, denken en voelen. Authenticiteit is voor hen de mate waarin iemand trouw is aan zijn/haar eigen persoonlijkheid, geest, of karakter, ondanks externe impulsen. Bij die externe impulsen kan je denken aan invloed van ouders/opvoeders, leerkrachten, werkgevers, media enz. Authenticiteit is ook verbonden met creativiteit: de impuls tot handelen moet vanuit de persoon zelf komen, en niet extern worden opgelegd. Authenticiteit vereist als startpunt zelfkennis.

Authenticiteit is dus een menselijke kwaliteit, die tot uitdrukking kan komen in kunstwerken.
In een artikel over authenticiteit in de kunst citeert Rob van Gerwen (als senior docent en onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Utrecht) de kunstenaar Philip Akkerman, die al 30 jaar lang iedere week twee à drie zelfportretten schildert: ‘Ieder zelfportret is authentiek’. Van Gerwen: ‘Een zelfportret laat altijd zien wat de schilder van zichzelf aan het doek toevertrouwt of hij dat nu expliciet wil of niet. ‘Zelfverraad sijpelt uit alle poriën’ (een uitdrukking van Freud), ook via kunst dus. In de kunst is alles authentiek, wat maakt dat het publiek de kunstenaar in het werk waarneemt.’

In één van zijn blogs schrijft Van Gerwen over selfies, dat een selfie geen zelfportret is. ‘Het weergeven van hoe je jezelf ziet doe je hier niet zelf – je laat dat aan het apparaat over. In dit geval hoef je daarvoor dus je gelaat niet te bestuderen’. Ik begrijp hieruit zijn visie, dat een selfie niets met authenticiteit te maken heeft. En het is waar, dat wanneer we een selfie maken, we meestal of een gekke bek trekken, of een onnatuurlijke (glim-)lach laten zien; we zetten een masker op en laten ons ware zelf niet zien.

Authenticiteit bij Stephen Joseph

Piramide van MaslowStephen Joseph geeft veel ruimte aan Abraham Maslow en Carl Rogers, samen met Maslow grondlegger van de humanistische psychologie. Wie kent niet de piramide van zelfontplooiing die zij ontwikkeld hebben?

Om authentiek in het leven te kunnen staan is het van belang a) jezelf te kennen, b) de baas over jezelf te zijn en c) jezelf te zijn. Joseph: ‘Deze drie facetten van authenticiteit eisen van ons dat we moedig zijn, bescheiden en toegewijd om de waarheid over onszelf onder ogen te zien, zodat we de moeilijke dingen die gezegd moeten worden kunnen zeggen en, als we gedwongen worden, we vechten voor datgene waarvan wij geloven dat het juiste is.’

Hoe zit het met mijn authenticiteit?

Ken ik mijzelf? Dat valt wel mee, vooral sinds ik de opleiding tot coach met het enneagram heb gedaan. Toen is het muntje gevallen, kreeg ik meer zelfinzicht en begreep ik een aantal – ook de mindere! – aspecten van mijzelf veel beter. Ben ik ook de baas over mijzelf? Mmm, vaak wel als er niet al te veel ‘stoorzenders’ in mijn omgeving zijn. Wat doe ik nu? Ik wijt het niet de baas over mijzelf zijn aan externe (storende) factoren! En daar zit nu juist de crux. Als ik de baas over mezelf wil zijn (en vooral in lastige omstandigheden de baas wil blijven), heb ik ook bij mijzelf te blijven en mijn emoties niet op anderen te projecteren, of anderen te verwijten! Zie die emoties als ‘wake-up calls’, zolang zij mij nog van mijn stuk brengen.
Ten slotte: ben ik mijzelf? Dit vraagt om eerlijk en transparant te zijn, niet te doen alsof. Dit vraagt om maskers af te leggen. Zeggen wat ik bedoel en bedoelen wat ik zeg. Waarbij overigens niet altijd alles gezegd hoeft te worden. Eén van mijn valkuilen is juist om vanuit eerlijkheid tactloos te worden en daarmee mogelijk een ander te kwetsen. Ik denk dat mezelf zijn geen permanente status is. In relatie tot anderen merk ik, dat het bij de één gemakkelijker is om mezelf te zijn, dan bij de ander.

Zonnewende - Frederieke Doeleman

Zonnewende – Frederike Doeleman

Ben ik authentiek in mijn artistieke werk? Laat ik mijn ware zelf zien – al is het maar doorschemeren – in mijn werken? Neemt, om met Van Gerwen te spreken, de kijker mij in mijn werk waar? Of, om met Freud te spreken, ‘verraad’ ik mijzelf? Komt het bij de kijker over, dat ik mij verbonden voel met het al, de elementen, de natuur? In mijn laatste expositie herkenden kijkers daar wel iets van en het woord sereniteit kwam vaak naar voren. Ik mag het hopen, want mijzelf laten zien via mijn artistieke werk – in de zin van wat mij ten diepste beweegt – is wel waar ik voor sta, maar het is aan de kijker om hier iets van te vinden.

© Frederike Doeleman, 1 februari 2017

Bron:
Stephen Joseph, Authenticiteit  jezelf zijn en waarom dat er toe doet, Bruna, 2016

3 reacties voor Waarom authenticiteit ertoe doet (Frederike Doeleman)

  1. Helma 27/02/2017 op 20:27 #

    Ha Frederike, ik snap nu wat de reden is van mijn ´selfie aversie´! Over je vraag of jij je ware zelf toont via je werk, ga ik eens rustig nadenken. Want wat zie ik eigenlijk als ik naar jouw werk kijk? Wat maakt dat ik het aantrekkelijk vind: is het van zichzelf mooi, of vind ik het mooi omdat ik ‘iets’ van jou zie of herken? Fijn dat je mij aan het denken zet!

  2. Frederike 05/02/2017 op 04:18 #

    Dank je Jolanda,

    Nu hier in Sri Lanka zien we elke avond klokke 18.15 uur de zon in oranje tinten ondergaan. Elke dag weer een bijzondere ervaring!

  3. Jolanda Verburg 02/02/2017 op 14:06 #

    Leuk die toespeling naar de selfie. Ik maak nooit selfies. Nu begrijp ik een beetje waarom: te gemaakt, niet echt genoeg.
    Mooi kunstwerk. Ik ben dol op oranje!
    Groet, Jolanda

Laat een reactie achter op Jolanda Verburg Click here to cancel reply.