Waarheid heelt trauma’s

Ernstige trauma’s werken vaak generaties lang door. Wat weten we eigenlijk over de doorwerking van trauma’s van mensen die tot slaaf zijn gemaakt? Alleen als we naar de verhalen van hun nazaten luisteren, kan een begin gemaakt worden met heling.

Hoe trauma doorwerkt in volgende generaties

In mijn werk als counselor valt mij op hoeveel mensen te maken hebben gehad met ouders die niet met gevoelens om konden gaan. Als ik dan doorvraag, blijken die ouders bijna allemaal de oorlog meegemaakt te hebben. De meesten zijn daar beschadigd uit gekomen. Hun levensles is dat de wereld een gevaarlijke en angstaanjagende plek is: je kunt maar beter je hart sluiten, niet voelen, je kunt maar beter zwijgen en vergeten.

Afbeelding van pasja1000 via Pixabay

Als kind van zulke ouders leer je niet vanzelfsprekend en vrij om te gaan met gevoelens. Of sowieso gevoelens te verwoorden, laat staan ze te waarderen. Dat werkt door in relaties, waarin bij uitstek gevoelens een rol spelen.(1) Hoe kun je open zijn in een relatie, als er onbewust diep van binnen angst schuilt en wantrouwen?

Zo wordt trauma doorgegeven van de ene op de andere generatie. Gelukkig verzacht trauma vaak door de generaties heen. Dat zie ik ook om mij heen gebeuren. Ik heb vaak het idee dat wij, als naoorlogse generatie, een heel stuk van het oorlogstrauma van onze ouders aan het verwerken zijn. Veel generatiegenoten zijn op allerlei manieren aan het leren met gevoelens om te gaan. De jongere generatie lijkt dat alweer gemakkelijker af te gaan. Ik vind veel jonge mensen verrassend open en ontvankelijk, wat erop duidt dat ze minder angstig in het leven staan.

In de laatst twee decennia is de aandacht voor overdracht van oorlogstrauma sterk gegroeid. Blijkbaar is WOII ver genoeg in de tijd om psychische verwondingen onder ogen te zien.
Er is gelukkig ook heel wat veranderd. Tegenwoordig is er veel meer aandacht voor traumaverwerking en zijn allerlei nieuwe vormen van therapie beschikbaar.

Trauma’s van tot slaaf gemaakte mensen

Hoe anders is dat met de trauma’s die doorwerken in de nazaten van mensen die tot slaaf gemaakt zijn. We weten allemaal dat er van begin 1500 tot de afschaffing van de slavernij in 1863 verschrikkelijke dingen gebeurd zijn onder Nederlands gezag. Maar zelden lees of hoor ik over de doorwerking daarvan in deze tijd. En eerlijk gezegd ben ik zelf ook heel lang volstrekt onwetend op dit gebied geweest.

Afbeelding van Pascal Laurent via Pixabay

Een tijdje geleden vertelde een vriendin, die een donkere huidskleur heeft, hoe op de plantages in Suriname en de Antillen mannen en vrouwen, die tot slaaf gemaakt waren, gescheiden leefden. De Nederlandse witte plantage-eigenaren lieten mannen alleen tot vrouwen toe om kinderen te verwekken. Daarna moesten ze weer terug naar het mannengedeelte.

Kun je je voorstellen wat dit betekent? Vrouwen die kinderen krijgen zonder de steun van mannen. Vrouwen die leren zich te redden met hulp van andere vrouwen. Kinderen die zonder vader opgroeien en dus geen voorbeeld hebben van gezonde partnerrelaties. Jongens die geen voorbeeld meekrijgen hoe het is om man te zijn. Mannen die geen man voor hun vrouw kunnen zijn, geen vader voor hun kinderen. Mannen en vrouwen die voortdurend diep vernederd worden in hun eigenwaarde.

Hoe werkt dat nu nog door in de huidige zwarte gemeenschappen in Suriname, de Antillen, Nederland, in een land als de Verenigde Staten? In deze gemeenschappen komt het verhoudingsgewijs veel voor dat vaders hun vrouw verlaten, dat vrouwen meerdere partners achter elkaar krijgen, dat ze kinderen krijgen van verschillende mannen, dat kinderen zonder vader opgroeien, dat vaders niet goed weten hoe ze vader moeten zijn. Het is een patroon dat ontstaan is in de tijd van slavernij en dat nog steeds werkzaam is anno 2020, 160 jaar na de officiële afschaffing ervan. Zo werkt trauma door als het niet verwerkt kan worden. En dit is nog maar één voorbeeld.

Waarheid spreken – ongemak verdragen

Als je geen weet hebt van de achtergrond van deze gezinssituaties, kunnen gemakkelijk vooroordelen ontstaan jegens mannen met een donkere huidskleur, bijvoorbeeld dat ze niet betrouwbaar zouden zijn in relaties. Dat is pijnlijk, omdat daarin het onderliggende trauma niet herkend en dus ook niet erkend wordt. Onwetendheid houdt deze pijnlijkheid in stand.

Dat is precies wat de Waarheidscommissie in Zuid-Afrika, o.l.v. Desmond Tutu, na de val van het apartheidsregime heeft geprobeerd te doorbreken.(2) Trauma kan alleen helen als slachtoffers kunnen vertellen wat hen aan leed is aangedaan. En als daders tot zich door laten dringen wat zij hun slachtoffers aan leed hebben aangedaan. Trauma kan alleen helen als onwetendheid wordt opgeheven.

Laten we het hebben over de trauma’s die onze medeburgers met een donkere huidskleur van hun voorouders mee hebben gekregen. Laten we beginnen elkaar te bevragen, naar elkaar te luisteren.
Laten we het ongemak aangaan van het uitspreken van leed dat onze voorouders is aangedaan en dat nog steeds in onze levens doorwerkt.
Laten we het ongemak aangaan van het luisteren naar leed dat onze voorouders aan mensen met een andere huidskleur hebben aangedaan en dat nog steeds in ons doorwerkt.
Laten we een poging doen dit ongemak te verdragen, opdat broodnodige heling kan plaatsvinden.

© Chris Elzinga, 1 juli 2020

Noten

(1) De Duitse traumatherapeut Franz Ruppert bijvoorbeeld laat in zijn boeken overtuigend zien hoe het oorlogsverleden van (groot-)ouders, zoals ervaringen in concentratiekampen, bombardementen, verkrachtingen en ander misbruik, ellende op het slagveld, in hun nageslacht doorwerkt. Zie o.a. Franz Ruppert, Bevrijding van trauma, angst en onmacht, Uitgeverij Akasha 2012

(2) Desmond Tutu en zijn dochter Mpho Tutu hebben de lessen die ze over traumaverwerking geleerd hebben in het kader van de Waarheidscommissie, samengebracht in hun boek: Het boek van vergeving, Spectrum 2014. Waarheid spreken is een essentieel onderdeel om tot vergeving en verzoening te kunnen komen.

, , , , , ,

1 Reactie Waarheid heelt trauma’s

  1. Lydia Meiling 01/07/2020 op 23:10 #

    Wat goed dat je hier zo over schrijft Chris! Helend als altijd.
    Dank je wel.

Geef een reactie