Verweven leven (Lenie van Schie)

In mijn vorige column noemde ik al: hoezeer het leven verweven is. Hoezeer wij in wezen onderling verbonden zijn. Voor onze persoonlijkheid is dat niet zo vanzelfsprekend. Meestentijds ervaren we onszelf als een individu, afgescheiden van anderen. 

Een afgescheiden ik

In de column van Chris van vorige maand zagen we hoezeer we ons hechten aan onze achternaam. Hoe die naam ons een identiteit verschaft, hij ons kan definiëren tot een gevoel van zelf, van ik: een individuele persoonlijkheid met bepaalde kenmerken.

Lange tijd ervoeren wij onszelf niet als een op zichzelf staand ik. Onze verre voorouders hadden een groepsbewustzijn. Dat had een zekere noodzaak: alleen samen, in onderlinge afstemming op elkaar, konden ze overleven. Het was echter ook een fase in de ontwikkeling van het menselijk bewustzijn. Als groep, familie, vormde je een vanzelfsprekende eenheid. Het ik-denken, het idee dat je een afgescheiden, losstaand individu was, ontwikkelde zich in de loop van vele millennia en het ging langzaam.

De agrarische revolutie

Ik vermoed dat het begon bij de agrarische revolutie. Tot die tijd was er een rudimentaire verdeling tussen de taken van mannen en vrouwen. Als er met de komst van de verbouw van producten, nederzettingen ontstaan, krijgen mensen hun eigen taken waaraan je een eerste identiteit ontleent: je bent pottenbakker, broodbakker, landbewerker, wever. Als de productie van voedsel en spullen toeneemt, ontstaat er overschot, dat leidt tot tot rijkdom van enkelen, onderscheid wordt groter, macht ontstaat. Leiders staan op. Macht leidt tot verlangen naar meer macht. Competitie lijdt tot strijd, tot meer macht en onderwerping. Het Ik staat centraal, het Ik wil macht, wil bepalen, wil belangrijk zijn wil bevestiging. 

Zo worstelen we verder. Er is verzet tegen de macht, keizerrijken worden ontmanteld, er ontstaan democratieën, die zelf weer bolwerk worden van macht. Persoonlijke macht toegekend aan één leider of macht van één groep over anderen. De strijd tegen de macht vindt voortdurend plaats. Macht verleidt, is verslavend.

Lang was God de grootste macht, een man op een troon ver verheven boven ons. Een keizer kon zich in die macht spiegelen, maar die God verloor zijn macht aan het denken, aan de ratio. Toen waren we nog meer overgeleverd aan elkaar. Gezinsstructuren hielden stand tot halverwege de vorige eeuw. Tot na die tweede wereldoorlog er een grote bevrijdingsbeweging op gang kwam: verzet tegen macht, opnieuw.

Zo heeft het individu zich steeds verder gevormd en de individuele vrijheid en het zelfbeschikkingsrecht namen alsmaar toe. 

Een nieuwe tijd 

We zijn aangekomen in het nu, in een wereld waar democratisch geordende samenlevingen sterk contrasteren met autoritaire regimes waar vrijheid van meningsuiting ver te zoeken is, en macht en onderdrukking centraal staan. Door dat alles is er de roep op meer medemenselijkheid en dringt de noodzaak zich op tot samenwerking, tot onderlinge afstemming en maatschappelijke verantwoordelijkheid. 

Een cultuur die ten einde raakt, toont juist dan haar meest gruwelijke aspecten.

Een nieuwe tijd is niet te keren. Ik schreef er in diverse columns over. Een nieuwe tijd gaat over een betere verhouding tussen individuele vrijheid, medemenselijkheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Het betekent dat we gaan inzien dat wij, hoewel individu, geen op zichzelf staande entiteit zijn. Dat we gaan zien dat een identiteit begrensd ik inhoudt. 

Hoe dit werkt kunnen we horen van de inheemse volkeren.(1) We kunnen het leren uit de werking van de natuur zelf.

Nieuwe ontdekkingen

In de wetenschap zijn er in de laatste decennia tal van nieuwe ontdekkingen gedaan die het mysterie van het universum ietsje dichterbij brengen. Zo ontdekten wetenschappers dat het hele universum bestaat uit trilling, uit vibratie. Terwijl het beeld van onszelf en de wereld om ons heen het idee van vastheid en vastigheid geeft, blijkt dat beeld niet overeen te komen met de werkelijkheid. Kunnen wij leven met het idee dat we bestaan uit vibratie, uit trilling? En dat wij meetrillen met de trilling in het universum? 

Verweven leven

Laten we een stapje terugzetten. Het zal een jaar geleden zijn dat ik het boek las van Merlin Sheldrake, Verweven leven.(2) Merlin onderzoekt het leven onder de grond en ontdekte hoe wortels en schimmels op een een intelligente manier samenwerken. (De Latijnse stam van het woord intelligentie betekent ‘kiezen tussen’.) 

Organismen onder de grond kiezen uit verschillende mogelijkheden en lossen zo problemen op. Complexe informatie verwerken, zo ontdekte hij, is niet aan hersenen voorbehouden!(3) Schimmels zijn flexibele netwerken die onvermoeibaar andere gedaanten aannemen.

Hoe vindt die samenwerking plaats? Eén voorbeeld: 

Planten halen koolstof en zuurstof uit de lucht die ze omzetten in koolstofdioxyde via fotosynthese en daaruit smeden ze vetten en suikers. Schimmels dringen plantenwortels binnen en voeden zich aan die planten. In ruil daarvoor geven die schimmels aan de planten de voor hen noodzakelijke mineralen en water. Schimmels kunnen dat: zij zijn in staat om diep in de bodem door te dringen waar ze dat vocht en die mineralen ophalen. Het is een soort van ruilhandel en heeft het karakter van een duurzame intimiteit: schimmels en wortels klemmen zich aan elkaar vast.(4) Zwakke planten worden ondersteund door extra voedingsstoffen toe te voeren. 

Sheldrake ontdekt onder de grond intelligente samenwerking, wederzijdse verantwoordelijkheid, zorgzaamheid en intimiteit. Als dat onder de grond kan, kunnen we dat als mensen dan ook gaan toepassen boven de grond?

Een multidimensionale samenleving

Wat zou er met onze wereld gebeuren als we die onderlinge verwevenheid ook echt gaan leven? In termen van zorgvuldig, intelligent, zorgzaam, in liefde omgaan met onszelf, met elkaar, met de natuur? Wat kan een dergelijk veranderde instelling wel niet voor onze eigen innerlijke groei en ontwikkeling betekenen?

Onze harten gaan zeker verder open, we gaan ons minder schuldig voelen, durven onszelf  wezenlijker te omarmen. Een open hart is een wijs hart (5) en wijze harten vinden gemakkelijker oplossingen voor de problemen waarvoor we ons als mensheid gesteld zien, dan strakke, in economische en afgescheiden termen denkende hersenen.

Zeker, we hebben een dosis voorstellingsvermogen nodig om dit mogelijk te maken. Maar vindt de evolutie al vanaf het begin niet juist plaats door je voor te stellen hoe het anders kan? De planten deden het al toen 600 miljoen jaren de eerste algen uit het water kwamen en op onze planeet voor een omwenteling gingen zorgen, die al het leven dat daarna kwam mogelijk maakte.

Laten we onze diepste dromen waar laten worden. Want is dat niet waar we ten diepste naar verlangen? Naar een harmonische, blije samenleving?

© Lenie van Schie, 30 juni 2021

1. Nog recent een artikel in Trouw over Wiggert Meerman die zes weken doorbracht bij een stam.
2. Merlin Sheldrake, Verweven leven, De verborgen wereld van de schimmels. Vertaald uit het engels door Nico Groen. Entangled Life, How Funghi make Our Worlds, Change Our Minds, and shape Our Futures, 2020. Het boek is 250 pagina’s dik en aangevuld met 130 pagina’s noten, literatuur en een uitgebreide index.
Merlin Sheldrake is de zoon van Rupert Sheldrake die de theorie van de morfisch veld ontwikkelde en zo kon verklaren waarom vogels op hun lange vliegtochten niet verdwaald raken.
3. Idem pag. 81-83.
4. Idem, hoofdstuk 5 en m.n. pag. 146-147.
5. Ik gaf een webinar over de Wijsheid van het hart. Hier vind je de opname.

Foto’s van de auteur
Foto 1: opname van een steenmassa in Australië, Northern Territory, 2016.
Foto 2: Opname in het Uffelter Binnenveld, Drenthe.

Reacties gesloten.