Tijd – denken – het onbeweeglijke (Gerome)

In de filosofie worden ruimte en tijd als grondcategorieën van ons denken beschouwd. Hoe zou het zijn als de heersende tijdskaders waarin we dagelijks gewoon zijn te handelen doorbroken worden om tot, ik zou bijna zeggen met de nieuwe regering in den lande, een ‘tijdlozere’ staat te komen.

Ruimte en tijd vormen kaders van ons denken. De objectieve meetlat voor tijd, de klok, is een voortbrengsel van onze geest die wil ordenen en die een bepaalde orde heeft geabstraheerd uit de natuurlijke verschijnselen zoals die zich aan ons voordoen. Tijd wordt daarin een manier om je ervaringen te benoemen die een bepaald ritme en volgorde kennen. Op dit niveau van tijd beleef je tijd als een raster dat van buitenaf opwekt.

Gedachten kunnen niet zonder tijd en ruimte geformuleerd worden. Haal je tijd uit het denken dan valt het stil.

Risky rivers

Stel je tijd als een grote stromende rivier voor. Je bevindt je op deze rivier in een boot. Je stapt in het ‘geloof van de tijd’ en vaart op de tijd mee.

Op de televisie is er een format – Risky Rivers – waarin bekende Nederlanders (bn’ers) afreizen naar een ver land om met een geavanceerde rubberen boot over een woeste rivier te varen. In het volle, met ervaring gevulde tijdsbegrip ‘de rivier’, ben je als deelnemer dáár wat je (er)vaart. Waar jij bent, in plaats en tijd, wordt bepaald door wat er zich in jouw ervaring wordt opgeroepen.

Het camera- en regiewerk is voor de televisiekijker ingesteld op het maximaal kunnen beleven van ‘spannende’ gebeurtenissen. De bn’ers moeten voor de kijkcijfers worden beproefd. Op de beelden is de rubberen boot in de sterke stroom dan ook nauwelijks in de hand te houden. De bn’ers hebben moeite aan boord te blijven. Maar het opmerkelijke is, in de interviews achteraf nadat de bn’ers de ‘woeste’ tocht over de rivier hebben doorgemaakt, dat door al het natuurgeweld heen opvallend veel momenten van verstilling en stilstand worden genoemd. Je zou denken dat de reacties vooral gericht zouden zijn op de gevaarlijke momenten, het evenwicht houden, de krachtsinspanning en de uitputting. Edoch, het loskomen van de ervaring heeft de bn’ers aangeraakt.

Parmenides

De oude Griekse filosoof Parmenides Elea (rond 515 v.Chr.) sprak in dit verband dat alle veranderingen schijn zijn. Het zijn is ruimtelijk. Er is geen lege ruimte mogelijk, en bijgevolg ook geen beweging, want als een voorwerp zich ergens heen beweegt zou daar een lege ruimte (een niet-zijn) moeten zijn. Het werkelijk zijnde (Grieks: ‘eon’) ontstaat niet, verandert niet, gaat niet verloren, kent geen veelheid of verscheidenheid: het is één en ondeelbaar en verplaatst zich niet. Alles heeft altijd bestaan, en niets verandert.

Ook worden is uitgesloten: dat wat worden gaat, is er van tevoren nog niet. Je hoeft niet te vertrekken want je bent al gearriveerd. Alles wat lijkt op verandering of beweging, vindt plaats binnen een gesloten systeem. Verandering en beweging maken deel uit van de dagelijkse ervaring (een dwaling), maar niet van het ene, het ondeelbare, onveranderlijke en eeuwig tijdloze. De inzichten van Parmenides zijn niet alleen vanwege de onmogelijkheid van verandering belangrijk, maar juist ook door het inzicht dat substantie eeuwig en onveranderlijk is: het ‘ding’ is datgene wat hetzelfde blijft onder wisselende omstandigheden.

Verschuiving in tijd

De inzichten van Parmenides roepen bij mij de vraag op, of we in onze huidige tijdsbeleving de max niet gehaald en zelfs al overschreden hebben. En zou het zomaar kunnen zijn dat we momenteel door een nog niet zichtbare tijdsverschuiving aan het heen gaan zijn? Een samenleving waarin tijd zich in zijn ware gedaante ontvouwt en gebeurtenissen aangestuurd door ‘lineaire’ tijd wegvallen. En zijn wij in staat om in deze samenleving – zie Parmenides –  het gesloten systeem open te breken en toe te laten?

Het zal geen ‘een twee drietje’ zijn om de geprogrammeerde concepten over de tijd ‘meteen’ te verschuiven. Om een paradigma-verandering te laten plaatsvinden, is er, als we naar de geschiedenis van onze cultuur kijken, vaak in eerste instantie weerstand. Er ontstaat verontwaardiging, afwijzing, belachelijk maken, spot, hoon. Of zoals de filosoof Arthur Schopenhauer het stelt, dit proces gaat in drie fasen. Eerst worden nieuwe (tijds-)inzichten belachelijk gemaakt, bv. bij de overgang van een 8-urige naar een 6-urige werkdag. Vervolgens verzet men zich er fel tegen. En tenslotte worden de nieuwe (tijds-)ideeën en het bewustzijn dat daarmee gepaard gaat als vanzelfsprekend geaccepteerd.

Visioen

In me komt op: wat zou er op het Binnenhof gebeuren wanneer de Parmenides in onze premier Mark Rutte onomkeerbaar wordt wakker geschud en in ons parlement alle debatten, discussies, besluitvormingen, wetgeving en alles wat dies meer zij, zouden wegvallen in een onveranderlijke eenheid?

Voor me zie ik 150 Kamerleden die in stilte op hun Kamerzetels zitten, mediterend, in harmonie met zichzelf. Ze zijn, duidelijk zichtbaar aan hun houding en oogopslag, zonder uitzondering in contact met de bron en de aard der dingen. Ik zie een debat plaatsvinden waarin Kamerleden elkaar wijzen op de vormeloze werkelijkheid en de uitnodiging om buiten de vorm te treden. En ik zie parlementaire journalisten voor me die in hun commentaren met een enkel woord meer dan genoeg aan content te melden hebben. Het is al bijna over de top, dat ene woord dat ze ’s avonds bij het nieuws uitwisselen.

En bij de aftrap van zijn nieuwe kabinet spreekt een Mark Rutte de Tweede Kamer toe, terwijl hij zich ervan bewust is dat er in de toekomst niets gebeurt en toekomstige gebeurtenissen alleen plaatsvinden – zoals hij dat telkens zegt – op dit moment. ‘Op dit moment’ is een zinsnede die regelmatig terugkomt in zijn betoog.

‘Neem onze zeven maanden durende kabinetsformatie. Ik besef dat deze formatie in de publieke opinie als te langdurig is beschouwd, maar het bleek juist nodig om de onbeweeglijkheid te omarmen. En dan bedoel ik daarmee niet de onwrikbare leemlagen uit onze bureaucratie, maar het dieper tot in zijn essentie stilstaan bij onze aanwezigheid in onze samenleving, juist om ons als leiders van dit land bewust te worden wat er werkelijk speelt. En zijn zeven maanden dan niet meer dan een vingerknip op de eeuwigheid?’

Er valt een diepe stilte in het parlement.

‘Het is een prima optie voor onze democratie,’ gaat Rutte verder, ‘om de dingen te laten gebeuren zoals ze willen dat ze gebeuren, zonder dat je ze rechtsom of linksom moet beïnvloeden. Het ware politieke debat is niet een reis in de tijd, met een eindhalte ergens in de toekomst. Het is niet een traject van ‘hier’ naar ‘daar’, of van het huidige naar een later moment.
Het is exact andersom: …
De focus verschuift in omgekeerde richting:
Van daar naar Hier.
Van de toekomst naar NU.’

En onze premier sluit af met dat we in ons collectieve bewustzijn, als natie, als Nederlanders, in een evolutie van lege tijd aan het verschuiven zijn, een evolutie die door alle denkbare grenzen heen gaat en waarin iedereen van harte welkom is. Want op dit niveau is er eenheid in onze samenleving en bestaat er geen tijd. Er is geen ontwikkeling, er is geen ‘worden’ maar louter ‘zijn’.

Tsja, is dit een onrealistisch visioen of een werkelijkheid die alreeds plaats vindt met Mark Rutte als lichtpunt of duisternisvlekje op de horizon? Of een vergezicht dat nog te…

Hoe dan ook, een tijdbesef met daarin invloed van onbeweeglijkheid en waarin het besef groeit dat je allang gearriveerd bent en je niet meer hoeft te vertrekken. Het blijft voor mij een buitengewoon fascinerende en inspirerende invalshoek.

© Gerome, 1 november 2017

Tip:

Geef een reactie op deze column, helemaal onderaan deze pagina.

En onder de column kun je via ‘View all posts’ toegang krijgen tot alle columns van deze auteur.

Nog geen reacties.

Geef een reactie