Kunst als gereedschap 1 (Frederike Doeleman)

In deze column ga ik na wat kunst voor ons kan betekenen aan de hand van drie psychologische beperkingen: vergeten, wanhoop en onbewustheid.

Onlangs kreeg ik het boek ‘Kunst als therapie’ van Alain de Botton en John Armstrong in handen en ik werd er meteen door gegrepen. Hierin wordt kunst niet benaderd op de klassieke, soms arrogante wijze van kunsthistorici. Het boek stelt, “dat kunst een therapeutisch medium is dat ons kan begeleiden, vermanen en troosten, waardoor we in staat zijn betere versies van onszelf te worden.” Uitgangspunt is, dat kunst onze aangeboren (psychische) gebreken kan compenseren. Kunst als gereedschap dus om ons (verder) te ontwikkelen in de zin van persoonlijke groei. Het boek beschrijft 7 beperkingen (vergeten, wanhoop, leed, uit balans zijn, onbewustheid, defensieve houding en ongevoeligheid) en daarop aansluitend 7 functies van kunst. In pik er 3 uit: herinneren, hoop en zelfinzicht.

Van vergeten naar herinneren

Waarom willen we zo veel vastleggen: schrijven, foto’s maken, tekenen, schilderen? Wij zijn niet zo goed in het vasthouden van informatie, zeker niet in de complexe hedendaagse tijd. We worden overspoeld met informatie; we moeten voortdurend schiften wat wel en wat niet van belang is. Maar vooral dat wat mij raakt, wil ik onthouden. Daarom heb ik al honderden foto’s in mijn mobiel van mijn eerste kleinkind van net een half jaar oud.
Op een warme zomeravond – de thermometer gaf 35 graden aan – was er plots een enorm onweer losgebarsten en toen het weer droog was, werd ik geraakt door de wolkenlucht. Mijn oog en ziel werden naar de helderblauwe opening gezogen. Ik pakte mijn mobiel en maakte een foto.

De Engelse kunstenaar John Constable maakte veel studies van wolken. En daarbij ging het niet om meteorologische aspecten, maar zoals in het boek beschreven wordt: ‘Hij wilde de emotionele betekenis verdiepen van het geluidloze spektakel dat zich elke dag boven ons hoofd afspeelt, waardoor het dichter bij ons staat en wij het de centrale plek geven die het verdient.’

Dit herken ik heel goed bij het maken van de foto. Ik heb een bijzondere ervaring en het liefst wil ik deze vasthouden, maar op zijn minst wil ik later eraan herinnerd kunnen worden en de foto is mij daarbij behulpzaam. Dit zegt meteen ook iets over mij. Waarom wil ik juist dat beeld vasthouden? Wat is de speciale betekenis ervan voor mij? Zo kan een ieder zich dat steeds afvragen, als hij/zij een bepaald beeld, een bepaalde indruk wil vastleggen. Kunstenaars kunnen ons met hun werk raken en dat wat dat bij ons oproept, willen we vasthouden, ons her-inneren.

Van wanhoop naar hoop

Onder kunsthistorici wordt veelal neerbuigend gedacht en geschreven over ‘mooie, ongecompliceerde’ afbeeldingen. Het boek: “De onschuld en de eenvoud van Monet’s schilderij ‘Waterlelies’ lijken te protesteren tegen elke poging het leven te verbeteren. Ten tweede bestaat er de angst dat mooie maar eenvoudige afbeeldingen ons zullen afstompen en minder kritisch en minder alert zullen maken ten aanzien van het onrecht om ons heen.”

Met de schrijvers van het boek ben ik het eens, dat we ons terdege bewust zijn van de problemen en van het onrecht in de wereld, dat we lijden onder somberheid, soms zelfs de wanhoop nabij. Optimisme en hoop zijn absolute voorwaarden om het leven zin te geven en in het ergste geval draaglijk te maken. Er zijn kunstenaars, die met hun werk dat weten uit te stralen en over te brengen op de kijker; het kan hem/haar net dat duwtje geven om weer moed op te vatten. Het is als de lach van een baby. Je kunt er tot tranen toe door geraakt worden, vreugde borrelt op en er komt ruimte voor hoop.

De foto van het bloemenveld, die ik maakte, doet mij herinneren aan de schilderijen van Isabella Werkhoven. Zij beeldt haar kijk op de werkelijkheid op haar eigen specifieke wijze uit. Je kunt er alles van vinden: betoverend, weemoedig, dramatisch misschien. Ik weet dat die wereld bestaat.  Het bloemenveld is de volgende dag alweer anders, een tijdje later volledig verdwenen; het beeld is dus kortstondig. Een schilderij is duurzaam en kan ons helpen de specifieke gevoelens terug te halen en ons ook bewuster naar de natuur te laten kijken. Het geeft mij vreugde en tegelijk een blik van herkenning naar iets van weemoed; daarvan weet ik, dat die iets zegt over mijn karakter en die ik mag ervaren, maar niet heb te voeden. Oog voor schoonheid is nooit ongecompliceerd!

Van onbewustheid naar zelfinzicht

In hoeverre zijn wij ons bewust van onze krachten, talenten en tekortkomingen? Hoe vaak gaan we werkelijk na, wat een bepaald gevoel, een bepaalde emotie ons wil zeggen? Vreugde en blijdschap accepteren we dankbaar; maar woede, angst, verdriet, jaloezie; we gaan er liefst zo gauw mogelijk van weg. Toch kan het goed zijn om er niet van weg te lopen en de emotie te laten zijn en te onderzoeken. Dit kan ons helpen om niet in repeterende patronen te vervallen. Bij mij riep een klein leren buideltasje in het Tassenmuseum Hendrikje in Amsterdam veel op. Ik liep er een paar keer naar terug, ik maakte een foto. Later schreef ik er een gedicht over en in mijn atelier begon ik monotypes met vogels te maken. Er kwamen herinneringen uit mijn jeugd naar boven; ik herkende bij mijzelf een paar karaktereigenschappen en het verlangen om daar (nog) meer naar te leven.                                                                                                     

Het kleine raakt
Het kleine raakt
een bruin leren tasje
acht negen vogeltjes
opeengepakt
verstilde momentopname
van het oog naar het hart
houd vast houd vast
in elk moment
is schoonheid                                                    

 

De kunst – beeldende kunst, muziek, literatuur, poëzie – biedt talloze mogelijkheden om tot meer zelfinzicht en in het verlengde daarvan tot persoonlijke groei te komen. Het is één van de functies van kunst! Er zijn kunstenaars, die dat  weten en die in staat zijn om dit over te brengen bij hen, die hiervoor open staan. Je zou eens de proef op de som kunnen nemen door bij vrienden te vragen , waarom ze voor dat bepaalde schilderij of beeld hebben gekozen, en wat het hen heeft gebracht.

Tip: de nieuwe opstelling van werken uit de collectie van Museum Boymans van Beuningen in Rotterdam. Door Carel Blotkamp is een totaal andere, nogal ongebruikelijke opstelling gemaakt, waarmee hij de kijker wil verleiden tot ‘slow watching’. Kies één of meer werken uit, neem de tijd en ervaar je emotionele reacties; ook als die niet prettig zijn. Het zegt meer over jezelf, dan over de kunstenaar!

© Frederike Doeleman, 1 juli 2017

Bronnen:
‘Kunst als therapie’, Alain de Botton en John Armstrong, uitgeverij Phaidon
Isabella Werkhoven: www.isabellawerkhoven.nl
Tassenmuseum Hendrikje: www.tassenmuseum.nl
Museum Boijmans Van Beuningen: De collectie als tijdmachine: www.boijmans.nl

Tip:

Geef een reactie op deze column, helemaal onderaan deze pagina.

En onder de column kun je via ‘View all posts’ toegang krijgen tot alle columns van deze auteur.

Nog geen reacties.

Geef een reactie

Do NOT follow this link or you will be banned from the site!