Kunst als gereedschap 3 (Frederieke Doeleman)

Derde en laatste column, geïnspireerd door  het boek Kunst als therapie van Alain de Botton en John ArmstrongHoe kan kijken naar kunst onze psychologische tekortkomingen helen in onze latere levensfase?

Herfst in de natuur, herfst in ons leven

   Ginkgo biloba in de herfst

In de natuur beginnen de bladeren te kleuren; het heldere groen maakt plaats voor rood of geel. Voor mij staat de herfst vooral voor de gele bladeren van de ginkgoboom. Bij ons, mensen, leidt de herfst tot het dunnen of verlies en het vergrijzen van haren, verlies van elasticiteit van de huid, van beperking van het bewegingsorgaan. Vele jaren zag ik de herfst als het begin van het einde, de naderende dood; opmaat naar de winter, waarin de natuur tot stilstand komt, doods wordt. Inmiddels zie ik dat anders.De herfst leidt naar de winter als een rustperiode, om de natuur de gelegenheid te geven in het voorjaar met nieuwe energie weer ‘tot leven te komen’. Als je dat – niet alleen mentaal – kunt ervaren, is er geen depressiviteit meer, wanneer de bladeren vallen. Toch is in ons leven de herfst wel onherroepelijk de opmaat naar het einde van het fysieke lichaam. Wat er met de geest of onze ziel gebeurt, weet niemand. Wel, dat we in de geesten van andere mensen – althans voor enige tijd – voortleven, van familie en vrienden vooral. De wetenschap van een onherroepelijke dood is de basis van onze oerangst. Deze kan compulsieve vormen aannemen. De Amerikaanse psycho-therapeut/schrijver Irvin Yalom heeft er een mooi boekje aan gewijd: ‘Tegen de zon in kijken’.
Maar hoe kan kunst ons juist in die fase helen, zonder dat (doods-)angst tot psychiatrische ziektebeelden leidt?
Ik grijp terug naar de zeven functies van kunst (zie ook mijn column van juni 2017), zoals beschreven in het boek en haal er enkele uit: van vergeten naar herinneren; van leed en eenzaamheid naar waardig verdriet; van ongevoeligheid naar gevoeligheid.

Herinneren

Er wordt veel nadruk gelegd op de toenemende vergeetachtigheid bij ouderen, maar het is juist zo, dat de herinneringen, vooral die uit de jeugd, sterker worden. Als dat troost biedt, ja zelfs plezier geeft, is daar natuurlijk niets op tegen. Maar als we in het verleden blijven hangen, is er geen ervaring van het hier en nu; hoe moeilijk die zo nu en dan ook kan zijn. Je ziet veel oudere mensen in musea. Blijkbaar brengt het hen ook iets, zelfs plezier om naar kunst te kijken, die onherroepelijk associaties oproept. Het kan een opening geven om met geliefden en/of begeleiders om (oude) gevoelens, die kunstwerken oproepen, een plek te geven.  Uit onderzoek is gebleken, dat het zo ook werkt en dat dat voor ouderen positief uitpakt.

Waardig verdriet

Iedereen heeft in zijn leven leed ervaren. Ziektes, verlies van dierbaren, oorlog of wat voor trauma’s dan ook. Het is mooi als dat verdriet in de herfst van het leven op een waardige manier gedragen kan worden. In die zin, dat het niet op anderen geprojecteerd wordt; dat het leed niet ontkend wordt, maar evenmin gecultiveerd. Ik ben dankbaar, dat het verdriet dat ik in vroegere tijden ervaren heb, zich tot op zekere hoogte heeft opgelost en dat ik er niet in blijf  ‘hangen’. In het werk van Mark Rothko zie ik veel leed, maar hij brengt met de verbeelding daarvan voor heel veel mensen iets positiefs. Het kijken naar kunstwerken die oorlog en vernietiging verbeelden – bij voorbeeld de Guernica van Picasso of het werk van Anselm Kiefer –, kan ook relativerend werken.

Gevoeligheid, empathie

De één heeft van nature meer aanleg voor empathie dan de ander. Als er dan ook nog in de vroege jaren pijnlijke ervaringen geweest zijn, kan de empathie ver weggedrukt zijn. Als we door de lessen van het leven in staat zijn om de empathie, waarmee we geboren zijn, weer naar boven te halen, kunnen we ook op vergevorderde leeftijd veel voor anderen betekenen. Empathie voor anderen is een geschenk voor jezelf. Als je naar portretten van oude mensen – bijvoorbeeld het zelfportret van Rembrandt uit 1669, een jaar voor zijn overlijden – kijkt, zou je empathie kunnen ervaren.

Mijn galerij

                    Gedroogde rozen

Hoe zou mijn galerij van kunstwerken met een helende functie eruit zien?
Een stijl in de schilderkunst, die mij aanspreekt is de Vanitas. Letterlijk staat dat voor ledigheid of ijdelheid, maar in de kunst gaat het vooral om de verbeelding van de vergankelijkheid van het leven: doodshoofden, verwelkte bloemen. Niet, dat ik zo graag een doodshoofd boven de bank zou hebben hangen, maar verwelkte bloemen hebben voor mij iets moois. Ik heb altijd moeite om ze in de prullenbak te gooien. Rozen knip ik af en laat ik zo lang mogelijk verdroogd liggen. ‘Tot stof zult gij wederkeren…’, uiteindelijk dus toch ledigheid. Van de beginregels van psalm 103, zijn verschillende versies; ze komen allemaal op hetzelfde neer.

               Hij is als een bloem…

De mens – zijn dagen zijn als het gras,
hij is als een bloem die bloeit op het veld
en verdwijnt zodra de wind hem verzengt;
de plek waar hij stond, kent hem niet meer.

Ik zou wel een bloemenschilderij boven de bank willen hebben van Floris Verster, schilder uit de 19de eeuw, dé Vanitasschilder bij uitstek. Of liever nog heb ik het aan de wand tegenover de bank.
Of van Jan Mankes het schilderij Bomenrij uit 1915, echter niet te koop. Maar met een afbeelding op posterformaat kan het ook. Het schilderij verbeeldt hele hoge kale bomenrijen diagonaal en daarachter horizontaal, zodat er veel diepte is en als je dan goed kijkt zie je op een slingerend pad ertussen door een paar ‘nietige’ menswezentjes. Een vlucht vogels completeert het beeld in grijsgroene, melancholie oproepende, tinten. Joost Zwagerman heeft het over ‘een verdroomde kleur’. Ik google even naar informatie over dit schilderij en wat vind ik in een blog over kunst?  Het hangt in museum More in Gorsel, waar ik laatst was. Jammer dat ik er zo ver vandaan woon, anders ging ik elke week even mijn stiltemomentje houden bij dit schilderij!
Het doet mij denken aan een gravure, die ik zelf maakte, De oude weg. Eerst had ik hem basaal zonder veel kleur afgedrukt; daarna ingekleurd, waardoor er meer diepte is ontstaan. Maar wat zeker is, ook al lijkt de weg tot in het oneindige door te gaan, eens houdt hij op!

En dan zou ik – omgeven door ‘helende’ kunstwerken – liggend op de bank luisteren naar Canzonetta Spirituale sopra alla nonna van Tarquinio Merula, een muziekstuk uit de 17de eeuw, waarin de moeder bij wijze van slaapliedje met liefde, empathie en waardigheid het toekomstig lot van haar kind bezingt. Een pareltje in de oude muziek.

           De oude weg

© Frederike Doeleman, 1 september 2017

Tip:

Geef een reactie op deze column, helemaal onderaan deze pagina.

En onder de column kun je via ‘View all posts’ toegang krijgen tot alle columns van deze auteur.

Nog geen reacties.

Geef een reactie

Do NOT follow this link or you will be banned from the site!