Klimaat, een kwestie van mindset (Chris Elzinga)

Samen met mijn dochters en partner deed ik mee met de klimaatmars op 10 maart. Vooral mijn oudste dochter voelt de urgentie sterk. Intussen is klimaat onderwerp van grote politieke controverse. Hoe kunnen mensen feiten zo verschillend interpreteren?

De klimaatmars door Amsterdam

We staan op een overvol plein voor het Paleis op de Dam. Het regent. Dit is ook klimaat. We worden er op elk moment door bepaald of we willen of niet. De regen deert ons niet echt. De sfeer is goed, op het jolige af. Mensen staan in groepjes onder een zee van paraplu’s met elkaar te praten. De meesten hebben zich goed in regenkleren ingepakt; vermoedelijk doorgewinterde kampeerders. Er zijn ook heel veel jongelui, die voelen de urgentie. Meer nog dan de mijne is het hún toekomst.

Klimaatverandering tussen hot issue en klinkklare onzin

Waar gaat het over? ‘Klimaat’ is een hot issue en onderwerp van controverse. Politieke partijen verwoorden dat door klimaatverandering hoog op de agenda te zetten of juist af te doen als klinkklare onzin.

Intussen waarschuwen wetenschappers voor extremer weer, verzuring van de oceanen, stijging van de zeespiegel, met allerlei negatieve effecten voor de voedselproductie en de economie. Hoe dat in de praktijk werkt is in dezer dagen goed zichtbaar door de uitzonderlijke krachtige cycloon Idai, die in Zuid-West-Afrika een enorme schade heeft veroorzaakt.(1)

Als je dat ziet, hoe kan dan klimaatverandering sowieso nog onderwerp van politiek debat zijn?

Een kwestie van mindset

Sinds de 90-er jaren loop ik rond met de vraag waarom wij mensen ons eigen nest zo ernstig vervuilen en beschadigen. Er zijn weinig diersoorten die dat zo (grondig) doen als homo sapiens.

Een antwoord vond ik toen in een boek van Rotmans en de Vries, uit 1997.(2) Zij werkten in die tijd bij het RIVM aan een simulatiemodel om effecten van milieumaatregelen door te meten. En daarin betrokken zij managementstijlen die mensen hanteren om milieuproblemen aan te pakken.(3) Dat trok mijn aandacht. Zij onderscheiden:

  • Een individualistische stijl.
    Die gaat uit van de overtuiging dat de natuur wel tegen een stootje kan, dat natuur en mensen een groot aanpassingsvermogen hebben. Het vertrouwen in technologische oplossingen is groot; groei van de economie is nodig om de kosten te betalen.
    Mensen met deze stijl durven risico’s te nemen en zijn niet zo geneigd rekening te houden met belangen van andere levensvormen dan die van onze eigen soort homo sapiens.
  • Een egalitaire stijl.
    Deze gaat uit van de overtuiging dat de natuur kwetsbaar is en uit evenwicht gebracht kan worden en dat daarom risico’s vermeden moeten worden; de nadruk ligt op preventie.
    Mensen met deze inslag houden vaak veel meer rekening met de belangen van andere levensvormen.
  • Een hiërarchische stijl.
    Deze ligt tussen beide voorgaande stijlen in en is wat minder uitgesproken. De natuur wordt als tolerant gezien, maar wel binnen bepaalde grenzen. Er moet rekening gehouden worden met de natuur, maar een zeker risico wordt geaccepteerd.

We zien hier dat in het politieke debat niet de feiten bepalend zijn, maar dat onze mindset de doorslag lijkt te geven. Het zijn onze overtuigingen over de manier waarop de natuur functioneert en de plaats die we daarin innemen. En die overtuigingen worden weer gevoed door eigen belangen, zoals het belang om een leefstijl of welvaartsniveau te handhaven.

Ik wil er een stijl aan toevoegen, die tegenwoordig meer zichtbaar wordt:

  • Een ontkennende stijl.
    De overtuiging is dat alle nieuws over klimaatverandering nep of opgeblazen is. “De overheid probeert geld uit de beurs van mensen te kloppen en burgers zijn de klos”. Deze stijl ligt dichtbij de individualistische stijl, maar is radicaler, omdat het de problemen sowieso niet onder ogen wil zien.

Pleidooi voor feiten

Dat mensen verschillend over de klimaatverandering denken is logisch. Dat hoort ook bij het politieke debat. Maar ontkennen vind ik tenenkrommend. Ik moet denken aan mijn beide dochters. Als zij kinderen krijgen, in wat voor wereld groeien die op als klimaatverandering echt gaat doorzetten? Wat voor wereld laten wij aan hen en hun nageslacht na? Ik wil het weten. Dus trek ik toch maar zelf wat feiten na.

Wat is waar? Is sprake van urgentie?

Eigenlijk kan ik me heel goed voorstellen dat mensen niet weten wat ze moeten geloven. Zelf ken ik die verwarring ook.

In 2006 kreeg voormalig vicepresident Al Gore wereldwijd bekendheid met zijn boodschap ‘Een ongemakkelijke waarheid. Het gevaar van het broeikaseffect en wat we eraan kunnen doen’. Een van de dingen die bij mij zijn blijven hangen was een metershoge stijging van de zeespiegel. Dat heeft me slapeloze nachten bezorgd. Waar blijft in zo’n scenario een land als Nederland? Het water is dan niet meer tegen te houden. Misschien kunnen we dijken bouwen die hoog genoeg zijn, maar hoe kan het rivierwater Nederland dan nog verlaten en hoe kunnen we het zeewater tegenhouden dat ondergronds naar de laaggelegen polders in het westen van ons land stroomt?

Nederland bij een zeespiegelstijging van 6 m. (Al Gore, p. 202)

Onlangs las ik in Trouw het geruststellende bericht van een milieudeskundige die stelde dat de zeespiegelstijging tot 2100 beperkt zou blijven. In mijn herinnering noemde hij iets tussen de 28 en 38 cm. Ik was verbaasd. Zat Al Gore er zo ver naast? Had ik me voor niets zorgen gemaakt?

Al Gore heeft toch gelijk

Dus heb ik via internet het rapport uit 2014 van de IPCC, het International Panel for Climate Change, gedownload, de samenvatting voor beleidsmakers.(4)
Voor mij is dit rapport de meest gezaghebbende bron van informatie, omdat er zo’n groot aantal wetenschappers achter staan, wereldwijd en onder de vlag van de Verenigde Naties. Jammer dat het in zo’n ontoegankelijke taal geschreven is.
Dan lees ik: de zeespiegel zal naar schatting tegen het einde van deze eeuw met 26 tot 82 cm. stijgen, afhankelijk van de maatregelen om de uitstoot van broeikasgassen tegen te gaan. Het lijkt dus mee te vallen.
Maar dan, even verderop in het rapport, schrijven de auteurs over een na-ijleffect: een verdere stijging door de volgende eeuwen heen tot wel 7 meter mag verwacht worden. En dat alleen op basis van het smelten van het landijs op Groenland. Hierin is niet het smelten van het ijs op Antarctica meegenomen. Al Gore had dus gelijk.(5)

Ontkennen is geen optie

Ontkennen is je kop in het zand steken. Is een mindset van gehechtheid aan de welvaart die wíj hebben. Het is een houding van ‘het zal onze tijd wel duren’ en ‘wie dan leeft, wie dan zorgt’. Ons korte termijn eigenbelang voor laten gaan boven het lange termijn belang van de huidige en toekomstige kinderen. Uiteindelijk kom ik uit op een morele vraag: Hoe ver willen we hierin gaan, individueel en collectief?

© Chris Elzinga, 1 april 2019

Noten

  • Ze o.a. de rapportage in Trouw over de cycloon Idai.
  • Jan Rotmans and Bert de Vries, Perspectives on Global Change. The TARGETS Approach, 1997. Beide auteurs werkten toentertijd bij het RIVM aan het TARGET-model, ‘Tool to Assess Regional and Global Environmental and health Targets for Susainability’. Zie pag. 215-219.
    Zij gebruiken hierbij de ‘Culturele Theorie’, waarin manieren van denken worden onderscheiden, die in het TARGET-model gebruikt worden als managementstijlen om milieuproblemen aan te pakken.
  • IPPC, Climate Change 2014 Synthesis Report Summary for Policymakers, 2014. De IPPC bestaat uit een groot aantal wetenschappers die wereldwijd onderzoek doen naar klimaatverandering en de effecten daarvan op korte en lange termijn. Via deze link is het hele rapport te downloaden.
  • Ik lees nog even na wat Al Gore in zijn ‘Een ongemakkelijke waarheid’ heeft geschreven. Op pag. 196 staat: ‘Als al het ijs op Groenland zou smelten of in stukken de zee in zou glijden, of als dat zou gebeuren met de helft van de ijsmassa op Groenland en de helft van het ijs op Antarctica, dan zou de zeespiegel wereldwijd met 5,5 tot 6 meter stijgen.’

Tip:

Geef een reactie op deze column, helemaal onderaan deze pagina.

En onder de column kun je via ‘View all posts’ toegang krijgen tot alle columns van deze auteur.

Nog geen reacties.

Geef een reactie