Het nu, verzamelplaats van verleden en toekomst (Chris Elzinga)

In deze dagen komen herinneringen bij me naar boven over mijn vijfdaags bezoek aan Auschwitz in 2014. Het is alsof ik er weer rondloop. En ik besef: dat is mijn ervaring nú. Het verleden leeft in dit moment in mij. En hoe zit dat dan met de toekomst?

Bevrijdingsdag

Het is 26 januari 2020, ik kijk naar het NOS-Journaal van 20.00 uur. Op diezelfde dag, maar dan 75 jaar geleden, bevrijdt het Russische Rode leger concentratiekamp Auschwitz, met het nabijgelegen Auschwitz-Birkenau. Ik neem beelden in me op over wat de Russen daar aan mensenleed aantreffen. Het raakt me opnieuw. Eigenlijk altijd als ik die beelden zie en de verhalen van getuigen hoor, voel ik die verbijstering in me. Hoe kan het?

Het einde van het spoor in Auschwitz-Birkenau

Een herinnering aan een cartoon uit de 70-er jaren, van Yrrah (Harry). Een man zit achter tralies, naakt, in een soort van dierentuin. De bezoekers zijn aliens. Op het informatiebordje is te lezen: “Gevaarlijk: vernietigt eigen soort”.

Retraite in Auschwitz

Een andere herinnering. Mei 2014. Met ruim 30 vrienden breng ik een 5-daags bezoek aan Auschwitz.(1) De eerste dag zijn we in Auschwitz-1, het concentratiekamp met boven de ingang het misleidende ‘Arbeit macht Frei’. Stenen barakken. Voor de oorlog is het een Poolse kazerne. In de oorlog verblijven hier gevangen die in de nabijgelegen chemische fabriek werken. Onthutsend die enorme stapels schoenen, koffers, brillen, haar… Verdriet dat overmant, oog in oog met het tastbare bewijs van wat mensen anderen aan kunnen doen wanneer hun hart gesloten is.

Hierna brengen we vier dagen door in Auschwitz-Birkenau, een van de grote vernietigingskampen van de nazi’s. Het is een retraite, georganiseerd naar de ideeën van Bernie Glassman, Amerikaan en boeddhist. Compassie staat centraal, op deze plek waar zoveel onbeschrijfelijk leed heeft plaatsgevonden. Dat gebeurt via meditaties en via een ritueel, waarin de deelnemers namen noemen van mensen die in de oorlog zijn omgekomen. Dit ritueel doen we in drie ochtenden.

Een exquisiete tederheid

Op de laatste dag arriveren we al om 8 uur bij het kamp. We willen er vroeg zijn, wanneer het kamp nog vrijwel leeg is. Ieder van ons zwerft wat met eigen gedachten en gevoelens over het uitgestrekte terrein. Op een gegeven moment ontmoet ik enkele van mijn vrienden bij het achterste crematorium. Daar staan 4 marmeren gedenkstenen voor de mensen die hier omgekomen zijn. Iemand begint het Kaddish gebed te zingen. Klanken vinden hun weg in de stille ruimte van deze plek.

Monument bij Crematorium 5, Auschwitz-Birkenau

Dan bekruipt mij het gevoel dat een heleboel mensen achter me staan. Zoals je dat kunt voelen als je in een drukbezocht museum een schilderij bekijkt en je de neiging hebt even een stapje opzij te doen, zodat anderen ook kunnen kijken. Ik kijk achterom. Geen mens te zien, alleen zwijgende bomen. En toch dat gevoel.

Ik realiseer me dat ik zielen voel die hier naar ons toegekomen zijn. Als ik me concentreer op wat ik ervaar, dan voel ik iets van een vraag, die zich laat verwoorden als: “Wat doen jullie hier?” Er klinkt verbazing in door. Dan verandert de sfeer en voel ik een welkom: “Wat fijn dat jullie hier zijn.” Blijkbaar hebben de zielen door wat we voor hen gekomen zijn.

Wat daarna gebeurt is eigenlijk niet te beschrijven. Een exquisiete tederheid vult mijn bewustzijn. Zo teder heb ik tederheid nog nooit ervaren. Het overrompelt me. Zachtheid, liefdevolheid, onschuld, puurheid. Het is zo totaal anders dan ik verwacht had, op deze onmogelijke plek…

Later vraag ik me af of die tederheid te maken kan hebben met het feit dat zoveel jonge kinderen, vrouwen en oude mensen hier zijn omgekomen.

Verleden en toekomst voltrekt zich nu

Terwijl ik dit schrijf en deze herinneringen in me opkomen, realiseer ik me dat ik dit alles in dit moment ervaar. Ik zie nú beelden van het kamp, ik loop opnieuw tussen de barakken, sta bij de marmeren platen, hoor de stilte en het gebed, voel hoe ik me omdraai om te zien wie er achter me staan, voel opnieuw die onschuld. Misschien niet zo sterk als toentertijd, maar toch…

Het verleden bestaat dus alleen in mijn directe ervaring. Dat geldt ook voor de toekomst. Die bestaat nog niet, die kan ik alleen denken. En dat denken gebeurt in het nu. Dat geldt zelfs voor helderzienden die in de ‘toekomst’ kunnen kijken of mensen die voorspellende dromen krijgen. Ze zien dat altijd in het nu.

Het verleden dat ik als herinnering in me meedraag, bepaalt mij in het heden. Dat geldt evenzeer voor de toekomst. In de toekomst die ik droom komen mensen tot hun recht, zijn ze vrij om te leven vanuit wie ze in essentie zijn. Een wereld vrij van discriminatie en concentratiekampen. Dat bepaalt mijn handelen en denken in mijn leven nu.

Welk verleden sta je in jezelf toe en hoe droom jij de toekomst?

© Chris Elzinga, 1 februari 2020

Noten

  • Over mijn ervaringen tijdens dit bezoek aan Auschwitz heb ik eerder twee blogs geschreve: ‘Aangeraakt door leed en liefde’ en ‘Ontmoetingen met het mysterie’.
  • Bernie Glassman (1939 – 2018) is oprichter van Zen Peacemakers. De Peacemakers organiseren jaarlijks in de maand november een retraite in Auschwitz-Birkenau. Ze zijn ook in andere landen en continenten actief.
    De drie grondbeginselen van de Peacemakers zijn: niet-weten (loslaten van vaste ideeën over jezelf, anderen en het universum); getuige zijn (van de vreugde en het leed van de wereld) en van daaruit in actie komen.

, , , ,

1 Reactie Het nu, verzamelplaats van verleden en toekomst (Chris Elzinga)

  1. Jannie 01/02/2020 op 23:04 #

    mooi weergegeven Chris, deze wreedheden staan gegrift in vele zielen… de oorlog heeft zoveel kapot gemaakt en waarom…. met welk doel…. niet te bevatten!!!

Geef een reactie