De mythen van de westerse mens (Lenie van Schie)

 

In mijn laatste column van vorig jaar schreef ik over de homo faber. We denken dat de homo faber een verstandig mens is die weloverwogen keuzes maakt. Maar wat als we moeten constateren dat  we voortdurend geloven in mythen en dat we die zelf creëren?

 Mythen plaatsen we meestal in een tijd die lang voorbij is. Ze verhalen over draken die schatten bewaken die we uit hun klauwen moeten bevrijden om het geluk te vinden. Of over goden die ons straffen met pandemieën als we ons niet volgens de regels gedragen. Mythen zijn fabeltjes – zo denken we – goed voor een bijgelovig volk. Wij moderne mensen zijn die fase voorbij.

Moderne mythen

In mijn laatste column schreef ik over de liefde voor de waarheid. Als je werkelijk gaat voor die waarheid, dan zal die waarheid blootleggen wat niet waar is. Een van de dingen die ze ons laat zien, is dat mythen niet voorbij zijn. Wij leven in een wereld van aannames en veronderstellingen, een wereld van mentale concepten over de werkelijkheid. De meesten onder ons beseffen dat niet – ik ook niet in die mate totdat ik Sapiens van Yval Noah Harari las. De manier waarop hij de moderne mythes beschrijft, deed mij de zogenoemde schellen van mijn ogen vallen.

Hij geeft als voorbeeld een bedrijf dat auto’s produceert en verkoopt. De eigenaar van dat bedrijf is niet een mens, maar een naamloze vennootschap. Het is een ‘ding op zich’ dat kan produceren, kan kopen, verkopen, winst maken.

Als je alle mensen eruit wegdenkt, dan is het alleen nog maar een constructie, als een leeg huis waaruit alle bewoners zijn vertrokken en nooit meer terugkomen. Het is niets in zichzelf en toch geloven wij in het bestaan ervan.

De mythe van vooruitgang

Een van de mythes waarin wij leven heet vooruitgang. Het duurde een tijd voordat we gingen beseffen dat datgene wat wij vooruitgang noemen, gepaard gaat met dierenleed, verlies van biodiversiteit, opwarming van de aarde, overstromingen, klimaatvluchtelingen, nieuwe pandemieën, overbevolking. Het is dus een zeer beperkte vooruitgang die aan een zekere groep mensen – waaronder ik en de lezers van deze column – gedurende een zekere tijd een bijzonder prettig leven heeft geboden, maar dat tegelijkertijd onze habitat vernietigt.

Het idee dat aan deze vooruitgang ten grondslag ligt is het idee van economische groei en dat idee had alles te maken met vertrouwen.

Vertrouwen in de toekomst

Economische groei werd mogelijk doordat de mensen vertrouwen kregen in de toekomst – een vertrouwen dat gericht was op het idee dat wij mensen het beter konden krijgen. Ik hoor het mijn ouders nog zeggen: ‘Onze kinderen moeten het beter krijgen’. Zij deden het nog niet voor zichzelf. Beter was vooral: geen armoede, voldoende eten, een goed onderkomen, een zekere scholing. Om dat ‘beter’ te bereiken moesten we projecten opzetten die geld kosten. Dan moeten er mensen zijn met geld, moeten er banken zijn die vertrouwen hebben in mensen die dat ‘beter’ voor elkaar konden krijgen én die durfden te investeren.

Die bleken er te zijn en het werkte: mensen leenden geld om projecten op te zetten, die hun vruchten zouden afwerpen in de toekomst. Ze investeerden in werkplaatsen, fabrieken, handelsorganisaties en daarmee werd werkgelegenheid gecreëerd. Er werd belasting geheven waardoor er geld beschikbaar kwam voor de staat die op die manier kon zorgdragen voor de gemeenschap. Zo kregen we meer welvaart en was er een minimaal inkomen voor iedereen in de wereld waar deze principes golden.

Een doctrine

Dit systeem heet kapitalisme. Het is een theorie over het functioneren van de economie: ze beschrijft hoe geld werkt en promoot het idee dat het herinvesteren van winst in productie tot economische groei leidt. (1) Het nadeel van dit systeem is, dat die economische groei alsmaar door moet gaan. Immers de productie moet blijven draaien anders is er geen werk meer. De goederen moeten naar de winkels en andere verkooppunten en de consumenten moeten blijven kopen. Om dat te realiseren moeten wij als mensen gaan geloven dat nieuwe spullen ons het grootste geluk zal brengen.

Harari noemt het een economische doctrine die ons gedrag, hoe wij denken en hoe wij (zouden moeten) leven in hoge mate is gaan bepalen. ‘Het economische basisprincipe is dat economische groei het hoogste goed is of in elk geval voor het hoogste goed staat, omdat rechtvaardigheid, vrijheid en zelfs geluk allemaal afhankelijk zijn van economische groei.

Verslaving

Zolang wij geloven dat de basis van onze vooruitgang, de basis voor rechtvaardigheid, vrijheid en geluk, wordt bepaald door economische groei, is geld het allerbelangrijkste bezit. Met geld kun je meer geld maken als je slim investeert. Hoe meer geld hoe meer vrijheid, hoe meer geluk en vooral: hoe meer macht en status.

Het diepe geloof in een noodzakelijke groei van de economie, geeft ons uiteindelijk niet die fel begeerde vrijheid, maar kan ons tot slaven maken. Zeker, een zekere financiële basis is belangrijk, maar wanneer is het genoeg? Met meer geld kunnen we meer reizen maken, de bijzondere fenomenen van natuur en cultuur bewonderen. We kunnen dat ene bankstel kopen of die supersonische keuken. Ik heb de komst van de eerste ‘Amerikaanse keuken’ meegemaakt: een ongelooflijk lelijk ding als ik het vergelijk met de prachtige keukens die nu worden gemaakt. We kunnen verslaafd raken aan schoonheid, verleid worden door dat ene leuke jurkje of die prachtige schoenen. Ze stelen ons oog en we bedenken hoe mooi het zou staan.

Onze blik wordt alsmaar daarheen getrokken, naar buiten, naar waar de verleidingen liggen. Al die nieuwe ervaringen, die nieuwe schoonheid om ons heen, geven ons een goed gevoel. Maken ons gelukkig, maar wanneer is het genoeg?

Het is een belangrijke vraag, voor ons als individuen, én voor de wereld als geheel. Het kapitalistische geloof in eeuwige economische groei gaat, aldus Harari, in tegen bijna alle verschijnselen in het heelal. Sterker: als er geen einde komt aan de economische groei dan hebben we over 50 jaar een Aarde waarop we niet meer kunnen leven. Ons individuele belang en dat van de onze omgeving zijn veel nauwer met elkaar verbonden dan we ons realiseren en dat brengt ons bij het thema verbinding en het ontbreken ervan.

Verbinding

Een toenemend aantal mensen vindt contact met medemensen en zorg voor anderen belangrijker vindt dan een hoog inkomen.(2) Dat we iets voor iemand anders kunnen betekenen, lijkt steeds meer mensen dieper te raken dan de aanschaf van een nieuwe keuken. Contact doet een appèl op ons gevoel, opent ons hart. Een open hart brengt ons naar binnen, brengt ons dieper, alsmaar dieper in contact met wie wij in werkelijkheid zijn.

Die beweging kost niets, levert wel veel op: als individu worden we meer heel, meer één met onszelf. Wij gaan andere waarden belangrijker vinden, brengen meer hart in de wereld om ons heen. Zo kan de economische groei gezondere proporties krijgen en het kapitalisme kan worden teruggebracht naar daar waar het ooit voor was bedoeld: voldoende inkomen voor iedereen.

 

Ik weet het, het is sneller gezegd dan gerealiseerd, maar hebben we niet allemaal iets nodig om voor te dromen? En is dit niet een beweging die mogelijk is? Sterker nog: hij is al in gang gezet! Nog niet zo zichtbaar als de lockdown. Hij trekt nog niet het grote nieuws, maar deze beweging is in tal van plekken aanwezig!

 

© Lenie van Schie, 1 maart 2021

 

  1. Yval Noah Harari, Sapiens, Een kleine geschiedenis van de mensheid, 339 e.v. Elke andere verwijzing naar Harari in deze column, is terug te herleiden naar deze pagina’s.
  2. Harari noemt het verlies van de macht van familie en gemeenschappen en de nadruk op het individu, wel de grootste revolutie van onze tijd. Idem, pag. 387. Het is bekend dat mensen met een rijker sociaal leven, gelukkiger zijn dan mensen met meer geld. Het CBS deed daar onderzoek naar.

Foto’s van de auteur in de serie: Illusie’s.

2 reacties voor De mythen van de westerse mens (Lenie van Schie)

  1. Clisto 04/03/2021 op 22:04 #

    Mooi stuk Lenie,

    Het loslaten van de kapitalistische doctrine zal nog jaren in beslag nemen. Kijk nu naar de peilingen, de VVD staat bijna superieur bovenaan. Mensen houden niet van verandering..

    • Lenie van Schie 05/03/2021 op 08:05 #

      Ha Clisto, Ik denk zeker ook dat het loslaten van die doctrine nog jaren zal duren. Maar ik denk in jaren, in decennia! of misschien moeten we denken in een hele eeuw. Het gebeurt op een moment dat voldoende mensen overtuigd zijn van een noodzakelijke verandering. ik weet niet of ‘mensen niet houden van verandering’. Ik denk dat veel mensen in deze tijd bang worden en hopen op Rutte als een veilige leider. Een ijdele hoop, ben ik bang. het weerhoudt mij er niet van om te schrijven. Dank voor je reactie. lieve groet, Lenie

Geef een reactie