De kracht van verhalen (Chris Elzinga)

Verhalen vertegenwoordigen een enorme kracht in onze samenleving. Ze verbinden mensen, ze kunnen grote groepen mobiliseren. En ze kunnen mensen tegen elkaar uitspelen. Daarom is het belangrijk de waarheid in verhalen van onwaarheid te onderscheiden.

Een bindende factor

Verhalen hebben een bijzondere kracht. Mensen die in hetzelfde geloven zijn eerder bereid hun leefruimte met elkaar te delen en voor elkaar op te komen. Er is dan sprake van een ‘wij’. Deze samenbindende eigenschap kan ten goede gebruikt worden, om mensen en samenlevingen tot bloei te laten komen.

Alle spirituele wijsheidstradities hebben dat als doel. Ze hebben verhalen voortgebracht die betekenis geven aan het leven van mensen. Ze geven richting aan de vraag wat het betekent om mens te zijn en om een menswaardig bestaan met elkaar op te bouwen.

Afbeelding van Reinhardi via Pixabay

De verbindende eigenschap van verhalen kan ook misbruikt worden om macht te verwerven. Dat gebeurt meestal door een tegenstelling te creëren tussen ‘wij’ tegenover ‘zij’. Het is dan een kleine stap om ‘ons’ (moreel) beter en superieur te voelen ten opzichte van ‘zij’ die minder(waardig) zijn. Een dergelijke tegenstelling kan een legitimatie worden om leden van andere groepen te discrimineren of op andere manieren te onderdrukken. Het slavernijverleden van ons land, antisemitisme, vreemdelingenhaat zijn daar slechts enkele voorbeelden van.

Leden van alle grote religies hebben zich aan dit machtsspel bezondigd, waar ze losgezongen zijn van hun spirituele wortels. En dat geldt zeker ook voor alle grote ideologieën als communisme, kapitalisme, nationalisme en fascisme.

Verhalen hoeven niet waar te zijn om erin te geloven

Verhalen kunnen zo sterke kracht in de samenleving vertegenwoordigen doordat mensen er heel gemakkelijk in lijken te geloven, of ze nu waar zijn of niet. Een van de redenen is ongetwijfeld dat het grote voordelen heeft om tot een ‘wij’ te behoren. Dat geeft een positie in de samenleving: je hoort erbij, je kunt samen een vuist maken, samen staan we sterk, het geeft je een gevoel van veiligheid. En dan doet het er minder toe of het samenbindende verhaal waar is of niet.

Afbeelding van John Hain via Pixabay

Een hedendaagse illustratie van dit fenomeen geeft al meer dan twee jaar Donald T., op dit moment één van de machtigste (en rijkste) mensen op aarde. Volgens de Fact Checker van de Washington Post heeft hij in zijn eerste twee jaar presidentschap 8.158 misleidende of valse uitspraken gedaan. Hij blijkt zelf een notoir producent van nepnieuws te zijn, waar hij juist journalisten van beschuldigt. Donald T. buigt de waarheid voortdurend naar zijn hand en lijkt daar zelf in te geloven. Dat is op zich nog niet zo gek. Schokkend is wel dat ongeveer 40% van de kiezers hem hierin steunt. Zijn uitspraken worden geloofd, of ze waar zijn of niet. Blijkbaar is het belangrijker dat deze man zijn achterban het gevoel gezien te worden en dat hij hun belangen dient.

Donald T. laat zich gemakkelijk bekritiseren omdat hij zo schaamteloos verdraaiingen van de werkelijkheid rondstrooit. Maar hoe zit het dichterbij huis? Wat geloven we eigenlijk over onszelf? Is er ook een Donald in onszelf?

Het verhaal over mezelf

Misschien wel het grootste en meest meeslepende verhaal vertellen we over onszelf. Dit verhaal bestaat uit een hele serie zelfbeelden, waarvan de verkorte versie bestaat uit het woordje ‘ik’. Het bepaalt onze identiteit en het behoort tot de kern van onze ego-persoonlijkheid. ‘Ik’ ben opgegroeid onder de rook van Rotterdam, uit ouders die de oorlog hebben overleefd; ‘ik’ ben zachtmoedig als mijn vader, gevoelig als mijn moeder, bovendien goed, slim, handig, muzikaal etc. Dat verhaal over mezelf verschaft me een gevoel van stabiliteit. Ik weet waar ik met mezelf op aankan. Daarom geloof ik er heilig in en doe ik er alles aan om mijn medemensen daar ook in te laten geloven. Als dat laatste lukt geeft me dat een gevoel van veiligheid, want voel ik me begrepen en voel ik door de groep waartoe ik behoor geaccepteerd.

Maar is dat verhaal over mezelf eigenlijk wel waar? Als ik goed kijk, beschrijft het niet zozeer wie ik werkelijk ben, maar is het eerder een ideale versie van mezelf.
Als iemand dat verhaal verstoort kan ik boos worden – dan verdedig ik mijn zelfbeeld. Of ik word onzeker – en probeer er alles aan te doen om dat beeld te herstellen. Of word ik lief en pas me aan – zodat anderen mijn zelfbeeld weer bevestigen. Of ik schaam me omdat er iets naar boven is gekomen dat ik liever niet van mezelf zie – en probeer ik die schaduwkant te ontkennen: “Zo ben ik niet.” Herkenbaar?

Afbeelding van Gerd Altmann via Pixabay

Op zoek naar waarheid

Het ideale verhaal dat ik over mezelf vertel blijkt dus niet te kloppen. Het bevat in ieder geval niet mijn schaduwkanten en ook niet mijn potenties, omdat ik nu eenmaal niet geloof dat ik daarover beschik. Het zelfbeeld zit vol beperkende overtuigingen en is dus heel beperkt. Uiteindelijk is het maar een verhaal, een mentale constructie. ‘Ik’ kan nooit vervat worden in een verhaal.

Wie ben ik dan voorbij mijn eigen zelfbeelden? Wie ik ben is niet zozeer zichtbaar in wat en wie ik denk te zijn, maar in wat ik van moment tot moment ervaar en hoe ik vanuit die ervaring handel. Wie ik ben is veel ongrijpbaarder, meer fluïde dan mijn ego-mind zou willen dat ik ben.

Bewustzijn en moed

Om de waarheid over mezelf te leren kennen is bewustzijn nodig: van mijn gedachten, overtuigingen, gevoelens, drijfveren, handelingen. Het vraagt de bereidheid om mijn ideale zelfbeelden los te laten en te zien wat en wie ik werkelijk ben, in alle aspecten van mijn wezen. Het vraagt zelfonderzoek, zelfreflectie, innerlijke taboes doorbreken, vaste overtuigingen ter discussie stellen, mijn hoogmoed onder ogen zien. Dat vraagt moed.

Het is het soort moed dat mensen in onze tijd tonen, die die onwaarheid in de samenleving aan het licht brengen. Dat lijkt overal te gebeuren: seksueel misbruik binnen instituties, de grenzeloze zelfverrijking door rijken, het machtsmisbruik door machtigen op aarde, overal wordt onwaarheid ontmaskerd. Ik zie dit bijzondere fenomeen als een spiegel voor de hele samenleving: om waarheid van onwaarheid te gaan onderscheiden in alle verhalen die we onszelf en elkaar wijs maken.

© Chris Elzinga, 1 mei 2019

Tip:

Geef een reactie op deze column, helemaal onderaan deze pagina.

En onder de column kun je via ‘View all posts’ toegang krijgen tot alle columns van deze auteur.

1 Reactie De kracht van verhalen (Chris Elzinga)

  1. Jolanda Verburg 01/05/2019 op 11:49 #

    Goed verhaal, Chris.
    Zelf noem ik de naar boven komende misstanden: de ontsluiering.
    Gisteravond (30 april) keek ik naar Pauw. Daar was het onderwerp de liegende Donald T. aan de orde.
    Inmiddels heeft hij het aantal openbare leugens van 10.000 overschreden met een gemiddelde van 20 per dag. Het houdt niet op.
    Het zal je president maar zijn. Het volk gelooft hem, zij geloven in zijn verhalen. Treurig!
    Liefs, Jolanda

Geef een reactie