De kracht van een leeg centrum (Chris Elzinga)

In sommige families draait alles om één persoon. Dat gaat meestal ten koste van de liefdesstroom en de verbondenheid tussen de gezinsleden. Als dit centrum door niemand geclaimd wordt en leeg kan zijn, kan het een geweldige krachtbron worden.

Het narcistische gezin

Onlangs heb ik een boek over narcistische families gelezen (1). Dat gaat over families waarin alles lijkt te draaien om één persoon, die alle aandacht naar zich toe trekt. Dat gebeurt wanneer die persoon een onstilbare honger heeft naar aandacht; dit wordt narcisme genoemd. Vaak is de oorzaak daarvan (ernstige) verwaarlozing in zijn of haar vroege jeugd. Het kan ook gaan om iemand die depressief is, waar iedereen in het gezin rekening mee moet houden. Of iemand die een alcoholist is of gewelddadig (2).

In mijn omgeving ken ik zo’n familie. De moeder – ik zal haar Victoria noemen – domineerde tot haar dood het hele gezin. Zij was de ‘mater amabilis’, die in feite alles probeerde naar haar hand te zetten. Ze zag zichzelf als de ‘goede moeder’, de wijsheid zelve. Ze bepaalde de sfeer, beheerde de moraal, wist precies wat goed was voor haar partner en kinderen en wat niet. Ze gaf hen geen enkele ruimte daarvan af te wijken, overtuigd als ze was van haar eigen gelijk. Wie een eigen geluid liet horen of zich verzette werd gekleineerd of op een andere manier gestraft, desnoods met uitstoting.

Geen onderlinge verbindingen

In zo’n situatie zie je vaak dat er heel weinig contact is tussen de kinderen. Dat was ook zo in het gezin van Victoria. Iedereen stond daar in een overlevingsstand: iedereen had zich op zichzelf teruggetrokken. En er was geen vertrouwen dat anderen steun zouden geven als dat nodig was. In feite was de sfeer heel onveilig. De kinderen konden zomaar, onverwacht, de wind van voren krijgen als ze iets niet goed deden in de ogen van hun moeder. Zij speelde ook kinderen tegen elkaar uit. Zo kon ze één van de jongens straffen en even later tegen de anderen zeggen wat voor een fantastische relatie ze met hem had. De meest gebruikte strategie van kinderen en partner was om mee te bewegen met de luimen van moeder en om in ieder geval niet op te vallen. Vergaande aanpassing en loyaliteit waren het gevolg.
Er was één kind dat hier niet aan meedeed. Dat werd uit het familiesysteem uitgestoten. Ik vond het pijnlijk om te zien dat loyaliteit aan de moeder ten koste ging van solidariteit met die uitgestoten broer.

Toen Victoria overleed verwachtte ik dat deze familie helemaal uit elkaar zou vallen, juist omdat er zo weinig onderling verband bestond. Maar er gebeurde iets anders.

Pijn wordt gedeeld

Het is een jaar na haar dood als langzaam de verhalen loskomen over vroeger. Kinderen, die inmiddels zelf al kinderen hebben, delen hun ervaringen. De ervaringen van de één blijken onbekend bij de anderen. Er is verbazing, soms verbijstering over wat anderen is overkomen. Nu pas wordt duidelijk hoe iedereen tegen elkaar uit is gespeeld. Boosheid en verdriet komen aan de oppervlakte. Pijnlijke gevoelens van vernedering, schaamte en schuld worden geuit. Men is geraakt door elkaars verhalen, er ontstaat begrip en compassie. Er een sfeer van openheid aan het ontstaan die twee jaar geleden nog onmogelijk leek.

Een veld van aandacht

In deze sfeer is de familie geconfronteerd met een ernstige ziekte. Eén van de zussen is ‘uitbehandeld’ zoals dat eufemistisch wordt genoemd. Ik zal haar Roos noemen, omdat ze zo van de natuur houdt. Sinds drie maanden komen elke avond enkele familieleden via Skype bij elkaar om met Roos een geleide meditatie te doen. Ik doe daar ook aan mee. Soms zijn we met twee, soms met zes. We wonen verspreid over Nederland, twee wonen in Frankrijk.

Eerst stemmen we ons op onszelf af door ons lichaam en de eigen ruimte om ons heen te voelen. Dan stellen we ons voor dat we samen in een kring staan. In eerste instantie is ieder daarin aanwezig in de eigen ruimte. Door ons op elkaars aanwezigheid at te stemmen smelten onze persoonlijke ruimtes samen tot een veld, een veld van aandacht waarin ieders aanwezigheid ertoe doet. Tot dan toe is het centrum leeg.

Het lege centrum als krachtplek

Op enig moment wordt Roos uitgenodigd in dat midden plaats te nemen en richten we onze aandacht op haar. We laten ons door haar raken, door wie ze is, door wat ze in haar leven uitdrukt en door de situatie waarin ze verkeert. Onze harten gaan als vanzelf open en compassie, liefde en goedheid worden voelbaar en stromen naar Roos uit.
Het centrum wordt een krachtcentrum van liefde en goedheid die haar omhullen en dragen. Elke cel van haar lichaam wordt erdoor aangeraakt. Dan wordt Roos uitgenodigd te voelen wat zij emotioneel nog niet heeft kunnen verwerken. Ook dat krijgt een plek in dit veld van liefdevolle acceptatie. Roos ontspant zichtbaar en wij voelen dat ook allemaal in onszelf gebeuren.
Even later neemt Roos haar plaats in de kring weer in. In het lege centrum is de intensiteit van wat zich hier afspeelde nog voelbaar. Dan nemen we afscheid van elkaar.

Elke keer als we zo samen zijn voel ik geraakt door de bereidheid om elkaar te ondersteunen. Ook treft me het enorme contrast. Victoria hield het familiecentrum decennialang bezet. De sfeer was onveilig, er waren nauwelijks onderlinge banden, liefde kon niet stromen. Het centrum was een plek van waaruit macht werd uitgeoefend ten behoeve van één persoon. Er was daadwerkelijk sprake van ‘bezetting’.

Nu is het centrum leeg. En is het een plek waar ieder die dat nodig heeft in plaats kan nemen. Om weer plaats te maken voor een ander als die het nodig heeft. Soms nemen wel drie familieleden tegelijkertijd in het centrum plaats. Het centrum is nu een krachtplek, juist omdat die door niemand wordt geclaimd. Wat een prachtplek.

© Chris Elzinga, 1 oktober 2018

Noten

(1) Stephanie Donaldson-Pressman, Robert M. Pressman, The Narcissistic Family – Diagnosis and Treatment, 1997. Hoewel het boek al in 1997 verschenen is, is de inhoud zeer actueel. Het geeft een heel goed beeld van de open en meer verborgen vormen van narcisme in familiesystemen en de gevolgen daarvoor voor de ontwikkeling van kinderen in die gezinnen.
(2) De auteurs noemen ook families ‘narcistisch’ waarin een ouder depressief is of alcoholist, omdat in dergelijke situaties dezelfde patronen zichtbaar zijn als in families met een narcistische ouder. Kenmerkend is dat die ene person alle aandacht voor zichzelf opeist. De gevolgen hiervan voor de kinderen zijn in al deze situaties vergelijkbaar.

Tip:

Als je de column met anderen op Facebook wilt delen, klik dan op ‘Pagina leuk vinden’, helemaal onderaan in de voettekst.

Nog geen reacties.

Geef een reactie