Bron van gedachten (Chris Elzinga)

Gedachten vormen een belangrijk deel van ons leven. We staan er niet zo bij stil, maar wat is eigenlijk de bron van gedachten? Waar komen ze vandaan? Misschien zegt dat iets over de bron van waaruit we leven.

Stroom van gedachten

Als ik mijn denken volg, dan merk ik dat er voortdurend een stroom van gedachten door me heen gaat. Het lijkt niet op te houden. Zo op het eerste gezicht volgt de ene gedachte op de andere in een eindeloze reeks van associaties, beelden en ideeën.

Om bij de bron daarvan te komen moet ik op de een of andere manier het beginpunt van die stroom zien te vinden. Ik moet het spoor terug volgen in de tijd. Wat kom ik dan tegen?

In eerste instantie merk ik op dat er een zekere logica en samenhang in mijn gedachten lijkt te zitten. Ik zit achter mijn bureau en schrijf deze column. Woorden, flarden van zinnen komen in me op, allemaal rond het thema waar ik over wil schrijven. Ik ben geconcentreerd bezig. Dat lijkt allemaal heel rationeel.
Maar dan ineens voel ik jeuk aan m’n pols en doe ik m’n horloge af. Ik kijk hoe laat het is, ga vervolgens verder met de tekst, maar hoor nu ook het geluid van een zaagmachine in een van de achtertuinen. De logica van mijn gedachten is weg, is veranderd.

Ik ben geneigd om te concluderen dat ik afgeleid ben. Maar in feite laat dit heel goed zien hoe het denken werkt: het springt van het ene thema naar het andere. En het valt me op dat ik daar weinig controle over lijk te hebben.

De irrationaliteit van het denken

Ik zit in een vergadering. Eerst volg ik nog waar het over gaat. Dan dwalen m’n gedachten af naar wat we vanavond gaan eten. O ja, ik zou de boodschappen doen. En over een paar dagen komt m’n pleegvader op bezoek. Hoe zou z’n nieuwe huis eruit zien? Ik zie de plattegrond van de flat voor me, die mijn zus me gisteren doorstuurde. Dan merk dat ik dorst heb en eigenlijk wel wat wil drinken. En het is hier wat muf aan het worden. Zal ik een raam open zetten?…

Herkenbaar? Gedachten komen en gaan. Er is vaak veel minder samenhang en rationaliteit dan we geneigd zijn te denken.

Hoe werkt het denken eigenlijk? Hoe kom ik van het ene thema op het andere? Een deel van dat overspringen komt doordat er allerlei associaties in me opkomen. Ik denk aan iets en plop, een andere gedachte komt in me op als associatie op de eerste. Er is een verband, maar dat hoeft niet logisch te zijn. En bovendien is het interessant op te merken dat dit opploppen zeker geen bewust gecontroleerd proces is.

Als het denken verstilt

Gedachten kunnen dus uit elkaar voortkomen. Maar er is meer. Als ik de stroom verder terug volg in de tijd, kom ik ook gedachten tegen die nergens mee verbonden lijken. Ze vormen als het ware het beginpunt van een nieuwe stroom.

Je kunt dit goed waarnemen als je mediteert. Als je een beginner bent op dit gebied, zal de gedachtestroom zelf vooral  je aandacht trekken. Je wordt je bewust van de enorme kracht ervan. Als je vaker mediteert, zal het denken waarschijnlijk veel rustiger zijn. Je brengt je aandacht naar je adem; als er gedachten in je opkomen, merk je ze op, en richt je je aandacht weer op je ademhaling.

Meditatie is zo een vorm van verstillen. En in die verstilling zie ik beter wat er in het denken gebeurt. Het is alsof de film van innerlijke beelden steeds trager wordt afgespeeld, totdat het denken zelf is verstild. Wat neem ik dan waar?

denken-4-verstilling

Ik merk dat ik verstil. De gedachtestroom droogt op. Daarvoor in de plaats komt een gewaarzijn, van mijn directe omgeving. Het is een soort afwachtend luisteren, alsof m’n voelsprieten open staan, zonder dat er een verwachting is van wat ik zou kunnen horen of voelen.
Ik zie de spullen op de tafel voor me. Ik voel m’n lichaam. Er is geen actief denken over dingen, wel een gewaarzijn van de dingen. Het denken zelf is stil. Ik zie letters op m’n beeldscherm zonder dat het denken betekenis aan ze geeft. Ik voel m’n adem. M’n aandacht blijft bij waar ik nu ben.
Dan komt er ineens een gedachte in me op: ik moet met een collega overleggen over een training die we samen gaan geven. Ik zie haar beeld voor me. Ik zou me zo met een nieuwe gedachtestroom mee kunnen laten voeren. Het is aanlokkelijk daarin mee te gaan, maar ik laat het los. M’n aandacht is weer hier, waar ik ben, in een waarnemen zonder denken.

Gedachten komen uit het niets tevoorschijn

denken-2-gedachten-komen-uit-nietsZo werkt het blijkbaar: gedachten komen uiteindelijk voort uit stilte, uit een bewustzijn dat leeg is van denken. Eerst is er stilte, eerst is er niets, dan ineens is er een gedachte, die uit kan groeien tot een hele stroom, vol associaties en verspringingen.

Die eerste gedachten ervaar ik vaak als ingevingen. Ineens is er dat idee, iets wat ik niet eerder heb gedacht. Ik heb vaak de meest lumineuze ideeën op momenten dat ik mijn huis verlaat, nadat ik achter mijn bureau met een probleem heb zitten worstelen. Ik kom buiten in de frisse lucht, stap op de fiets, en plop, daar is een oplossing voor het probleem. Zomaar, uit het niets. En die oplossing overstijgt altijd het denkkader dat ik tot dan toe heb gebruikt.

Ruimte tussen gedachten

Als ik goed kijk, dan kan ik zien dat dit ‘niets’ ook een rol speelt bij de overgangen in mijn denken van het ene onderwerp naar het andere. Vaak is daar even een korte pauze in het denken, een ruimte tussen gedachten, waar het denken even stil valt. Dat kan een fractie van een seconde zijn. Het zijn korte momenten van leegte, waardoor ik in meditaties opmerk dat ik weer was meegezogen in een gedachtestroom. In die leegte ben ik mezelf weer gewaar, alsof ik wakker word uit een droom. Als ik opgeslokt bent door gedachten leef ik eigenlijk in een droom.

Waar het denken stil is

De bron van gedachten is dus iets heel mysterieus. Uiteindelijk komen ze, als ik de stroom naar het begin volg, voort uit stilte, uit leegte , uit niets, hoe je het ook maar noemen wilt. En interessant is dat ik helemaal geen greep op hun ontstaan lijkt te hebben. Zelf als ik me voorneem om me ergens op te concentreren, hoe ontstaat dit voornemen? Dat is ook een gedachte. Waar komt die vandaan? Waarom denk ik dat juist op dit moment? Waarom niet eerder of later?

Is dit niet fascinerend? Ik vermoed dat de beste ideeën, de grootste uitvindingen, de diepste inzichten geboren worden uit deze stilte. Daar waar het denken stil is.

© Chris Elzinga, 1 januari 2017

1 Reactie Bron van gedachten (Chris Elzinga)

  1. Jolanda Verburg 08/01/2017 op 23:02 #

    Mooie bespiegeling.
    Bij mij ploppen ideeën altijd op als ik onder de douche sta en vanuit mijn badkamer over mijn permacultuur landschap kijk.

Geef een reactie