Bron van extremisme (Chris Elzinga)

Dagelijks verschijnen in de krant berichten over allerlei vormen van extremisme zoals terrorisme, fundamentalisme en politiek nationalisme. Ik merk dat ze me verontrusten en dat ik wil begrijpen wat mensen tot extremist maakt.

Allereerst maken die verontrustende berichten dat ik de neiging heb me van de wereld af te sluiten en me op m’n eigen veilige plekje hier in Haarlem terug te trekken. Maar zo wil ik niet leven, ik wil niet dat ik in mijn mind de wereld om mij heen tot een onherbergzame en onleefbare plek maak.

Symptomen van extremisme

Extremisme in de vorm van terrorisme, religieus fundamentalisme en politiek nationalisme hebben met elkaar gemeen dat de aanhangers ervan onverdraagzaam zijn ten opzichte van mensen die anders denken of anders (lijken te) zijn dan zijzelf. Extremisme is gebaseerd op een tegenstelling die ‘ons’ tegenover ‘anderen’ plaatst: wíj zijn goed, hebben de waarheid in pacht en weten wat goed is etc.; zíj, de anderen, zijn niet goed, spreken leugens, produceren nep-nieuws en doen slechte dingen.
Wanneer dit ‘wij-zij’-denken leidt tot haat, uitsluiting en vervolging, komen we in het gebied van extremisme terecht. De uiterste consequentie van dit denken is, dat mensen het gerechtvaardigd vinden om leden die tot de ‘verkeerde’ partij behoren te liquideren.

‘Wij-zij’-denken maakt deel uit van een van de meest primitieve overlevingsstrategieën. In een onveilige omgeving vallen mensen terug op diegenen die ze denken te kunnen vertrouwen: in de eerste plaats is dat de eigen familie, clan, stam, het eigen volk en dat kan uitgroeien tot de eigen natie. Bush junior zei het als president na 9/11: “Wie niet voor ons is, is tegen ons.” Het zorgt ervoor dat duidelijk is tegen welke kwaad ‘wij’ onszelf moeten beschermen en welk kwaad we moeten bestrijden.

Gradaties van ‘wij-zij’-denken

Natuurlijk zijn er allerlei gradaties van ‘wij-zij’-denken. Als ik naar de politieke arena kijk, verspreidt in ons eigen land iemand als Geert Wilders vreemdelingenhaat en verscherpt hij tegenstellingen door zijn voorstelling van zaken dat mensen met een moslimachtergrond ons land en onze tradities van ‘ons’ (‘echte’ Nederlanders) afnemen.
In de VS strooit Donald Trump via twitter pure haat uit over iedereen die hem maar enigszins in de weg staat en zet mensen op tegen ‘de media’, ‘de politieke elite’, de Democraten en is kleinerend tegen zwakken in de samenleving.
In India is onlangs een radicale hindoepriester Yogi Adityanath tot premier van de belangrijke deelstaat Utter Pradesh aangesteld, die openlijk aanzet tot moslimhaat.
Vladimir Poetin gebruikt potentiële homohaat en wakkert nationalistische sentimenten en daarmee angst en wantrouwen jegens vreemdelingen aan om zijn machtspositie te versterken.
Alle (potentiële) dictators hebben de neiging om de oppositie de mond te snoeren, zoals Tayyip Erdogan dat bv. in Turkije doet, Aleksandr Loekasjenko in Wit-Rusland, Bashar al-Assad in Syrië, etc.

En dan zijn er de ‘warlords’ en terroristische bewegingen zoals Al-Qaida en IS die zich baseren op religieus fundamentalisme en die nietsontziend te werk gaan.

Gesloten harten

Hoe is het mogelijk dat mensen zo onverdraagzaam zijn dat ze anderen het leven letterlijk en/of figuurlijk onmogelijk maken? Dat kan volgens mij eigenlijk alleen wanneer we ons hart sluiten en dus niet meer voelen wat we anderen aandoen. Er is dan geen invoelingsvermogen meer, geen medelijden, geen compassie. Dit betekent dat het geweten ook niet meer (goed) kan functioneren. Want geweten zorgt ervoor dat we anderen niet datgene aandoen wat we zelf niet willen dat ons wordt aangedaan. Ook dat is afgesloten. We zijn verhard.

Dat heeft een enorme prijs. Een goed functioneren van hart en geweten is juist wat ons menselijk maakt. Als beide niet meer functioneren, zijn we tot alles in staat, tot de grootste misdaden aan toe. Een gesloten hart en een afwezigheid van een geweten zijn belangrijke bronnen van extremisme.

Onlangs heb ik het boek ‘Destructieve relaties op de schop’ gelezen, van Jan Storms. Hij beschrijft daarin de ervaringswereld van psychopaten en de destructieve invloed die deze mensen op hun omgeving hebben. Volgens Jan Storms is het kenmerkend voor psychopathie dat mensen die daaraan lijden geen geweten hebben en dus ook geen vermogen tot empathie. Ze zijn afgesneden daarmee afgesneden van hun essentie, van wat hen tot mens maakt.
Vanuit dit perspectief lijdt dus een deel van de invloedrijke politici in de wereld op dit moment aan psychopathie. Dat vind ik verontrustend, omdat zij direct en indirect zoveel onnodig leed veroorzaken, en omdat voor de oplossing van de huidige globale problemen samenwerking en onderlinge solidariteit zo belangrijk zijn.

Onverdraaglijke emoties

Wat maakt eigenlijk dat we ons hart sluiten? Wat ik in mijn eigen praktijk zie en ook uit eigen ervaring ken is, dat we dit doen om intense emoties als pijn, verdriet, angst e.d. niet te hoeven voelen. Meestal gebeurt dit al in onze vroege jeugd: we konden die emoties domweg niet verdragen; ons zenuwstelsel kon het niet aan. Het kan fysieke pijn zijn of de psychische pijn bv. van gekleineerd of afgewezen worden, of de angst voor straf, geweld e.d. Het kan ontstaan in traumatische situaties; alleen al getuige zijn van lijden van anderen kan het hart doen sluiten.
Zo beschouwd is psychopathie eigenlijk een overlevingsstrategie om met te intense emoties om te kunnen gaan, door niet meer te voelen…

Compassie

Wat ik dus zie is, dat mensen die aanzetten tot haat, onverdraagzaamheid en uitsluiting in welke vorm dan ook, afgesneden zijn van hun eigen hun eigen gevoelens. Ze kunnen hartskwaliteiten als liefde, compassie, tederheid voor de ander, goedheid van de ander e.d. niet meer voelen. Daarmee zijn ze afgesneden van een deel van hun essentie, van wat hen menselijk maakt. Wat moet dat een leeg en onvervuld bestaan zijn! Dan begrijp ik dat gevoelens van haat en macht die leegte moeten vullen. Dat geeft hen in ieder geval het gevoel dat ze bestaan. Maar wat voor bestaan!

Als ik me die leegte voorstel, komt er compassie in me op voor deze mensen, hoe ik hun gedrag ook kan veroordelen.
Boeddhisten kennen al 2500 jaar de noodzaak voor een samenleving om compassie te cultiveren. Dat doen ze door middel van allerlei compassie-meditaties en door het grote belang van liefdevolle vriendelijkheid te benadrukken. Het maakt dat we in vrede kunnen samenleven. Compassie leren ervaren als tegengif tegen extremisme.

We komen overal vandaan

Op Youtube staat een filmpje over ‘wij-zij’-denken en over wie ‘wij’ en ‘zij’ dan wel zijn. In dit filmpje wordt eerst aan mensen gevraagd hoe ze zichzelf zien in termen van afkomst. De Brit zegt dat hij ‘100%’ Brits is en weinig opheeft met Duitsers. De Koerdische vrouw is helemaal Koerdisch en moet niets hebben van Turken. De Française is ervan overtuigd helemaal Française te zijn. De IJslander voelt zich als ‘volbloed’ IJslander echt superieur, enz.

Vervolgens is hun DNA onderzocht op waar ze genetisch geografisch vandaan komen. De Engelsman die 100% zeker weet dat hij voor 100% Brits is, blijkt slechts 30% Brits te zijn en is zelfs 5% Duitser. De Koerdische vrouw stamt deels af van Turken. De Française blijkt voor 32% Brits te zijn. De IJslander blijkt voorouders uit heel Europa te hebben, tot Griekenland aan toe. Deze onthullingen leveren ontroerende beelden op.

‘Wij’ komen dus overal vandaan. ‘Zij’ kunnen onze neven en nichten zijn, onze broers en zussen. In feite bestaat de tegenstelling tussen ‘wij’ en ‘zij’ niet. De Française concludeert dan ook, dat iedereen verplicht zou moeten worden deze test te doen!

Van over de grens

Ik als ‘autochtoon’ en ‘echte’ Nederlander weet uit mijn familiegeschiedenis dat ik Nederlandse voorouders heb die in West-Nederland en in Friesland woonden (met namen als Sonneveld, Van Egmond en Elzinga). Verder terug komt een deel van mijn voorgeslacht uit Duitsland (te zien in namen als Braukmann, Von Gessel). Een andere tak is als hugenoten uit Frankrijk naar de Lage Landen gevlucht om aan vervolging te ontkomen; op hun beurt hebben zij voorouders uit Baskenland (waar de naam Bax vandaan komt). Ook ik stam af van ‘autochtonen’, deels van vluchtelingen. En dit is maar het topje van mijn DNA-ijsberg…

© Chris Elzinga, 1 augustus 2017

Zie o.a. het artikel in Trouw van 21 juli 2017: ‘De politieke opkomst van een Indiase ‘haatpriester’, over Hindoe-nationalisme, door Arjen van der Ziel.

Jan Storms, Destructieve relaties op de schop. Psychopathie herkennen en hanteren, 2014

Tip:

Geef een reactie op deze column, helemaal onderaan deze pagina.

En onder de column kun je via ‘View all posts’ toegang krijgen tot alle columns van deze auteur.

Nog geen reacties.

Geef een reactie