Balanceren op het koord van het leven (Frederike Doeleman)

Frederike 01

Frederike Doeleman

In deze column onderzoek ik het thema ‘evenwicht’ of ‘balans’ in mijn persoonlijke en artistieke leven en in de beeldende en danskunst.

Frederike c5-1

Dans, Frederike Doeleman

Evenwicht

Balans of evenwicht is altijd een thema in mijn leven geweest. In mijn jeugd moest ik als zesde in een gezin met zeven kinderen al balans vinden om mezelf staande te houden. Ik trok mij terug en leefde in mijn eigen wereldje. Evenwicht? Op volwassen leeftijd maakte ik wankele keramische bootjes. En geassembleerde objecten van vormen uit de natuur – associaties oproepend met ballerina’s op spitzen – zoals De dans. Evenwicht?

Voor mij als type 4 (de individualist/romanticus) in het enneagram is (herstel van) evenwicht dé uitdaging; zowel fysiek als mentaal en spiritueel. In de Enneagram-boeken wordt gesproken van gelijkmoedigheid/evenwicht in de ervaringen en emoties. Niet meer mijn gevoelens versterken, maar laten zijn wat er is. Niet meer zozeer gericht zijn op wat er niet is, maar op wat er wel is. Mijn ervaringen en emoties niet dramatiseren, maar mijzelf accepteren. En spiritueel: vanuit verbinding met anderen mijn oorsprong vinden en weten, dat ik erbij hoor.

Frederike c5-2

Vogels, Frederike Doeleman

Dieren kunnen een krachtig beeld van evenwicht geven. Zoals vogels, die op een dun wiebelend takje onverstoord kunnen blijven zitten. Apen, die in de top van een boom hun kind zitten te vlooien! Een kat, die hoog boven de grond behoedzaam pootje voor pootje zet op een smalle richel. Ware evenwichtskunstenaars! Hoe vaak zijn wij ons bewust van het lichamelijk evenwicht bij lopen? De zogeheten kluizenaarsloop in de Qi Gong is daar een goede bewustwordingsoefening voor.

Je kunt uit balans raken door externe factoren: weersomstandigheden (lang voortdurende Mistral in Zuid-Frankrijk maakt mensen soms letterlijk gek), bejegening door anderen, verkeerde voeding en/of drank, werkomstandigheden enz. Een groot risico in deze tijd vormen de social media; die kunnen veel stress geven en het is moeilijk om er weerstand aan te bieden. Het heeft weinig zin om te volstaan met die externe factoren de schuld te geven; we kunnen alleen zelf eraan werken om het evenwicht (weer) te herstellen.

Evenwicht in de ayurveda

In de ayurveda – de aloude Indiase kennis van het leven – is balans hèt begrip, waar alles om draait. Niet voor niets heet het boek van Deepak Chopra over de ayurveda ‘Balans in je leven’. Hij geeft daarin een heldere uitleg van alle beginselen en raadgevingen vanuit de ayurveda; fysiek, mentaal en spiritueel. Als je in evenwicht bent, ben je in harmonie met jezelf en je omgeving.

Frederike c5-3

Onlangs deed ik een pancha karma in de Barberyn Beach Resort in Sri Lanka. Dit is een intensieve reiniging van lichaam en geest en zo je wilt ook de ziel. In de ayurveda wordt alles in en om ons bepaald door de elementen: vuur, water, aarde, lucht en ether. De pancha karma begint met bepaling van je zogeheten constitutie (dosha) door een ayurvedisch arts. Elk mens behoort tot één van de drie dosha’s: vatha (lucht, ether), pitta (vuur en water) en kapha (aarde en water). Deze wordt bepaald door a) de buitenkant van het lichaam (kleur ogen, haar, bouw etc.), b) de binnenkant (spijsvertering, stofwisseling, zenuwstelsel) en c) de psyche. De ayurvedisch arts bepaalt deze tevens door de energiestromen bij de pols te voelen. Vervolgens wordt er een op de persoon toegespitst programma opgesteld, met acupunctuur, massages, kruidenpakkingen en kruidenbaden.

Ik heb als pitta vooral het element vuur in me. Dit kan zich uiten in snel gepikeerd zijn, ongeduld, jaloezie. Heb ik of heeft mijn omgeving daar te veel last van, dan ben ik uit evenwicht. Zijn we langdurig uit evenwicht, dan ontwikkelen we ziektes.

Als we in evenwicht zijn, zijn we op zijn minst tevreden met onszelf en met ons leven. We ervaren vreugde. We laten ons niet uit het veld slaan door vervelende opmerkingen, onheuse bejegening. We zijn zelf ook niet onredelijk of unfair naar anderen toe. Zie ook de link met de acht mindfulnesshoudingen: niet oordelen, accepteren, vertrouwen, frisse blik, om er een paar te noemen.

Evenwicht in de kunst

Hoe zit het met evenwicht in de kunst? Zijn kunstenaars ook evenwichtskunstenaars?
Het toppunt van evenwichtskunst is te zien in de uitvoering van het Zwanenmeer van Tchaikowsky, met een mix van ballet en acrobatiek door het Grote Chinese Staatscircus.

Hier valt je mond van open en word je stil van ver- en bewondering. Dit werk vraagt ongelooflijk veel discipline en opoffering. Ik vraag mij dan ook af, hoe het zit met het persoonlijke leven van deze dansers; zijn zij daar ook in staat tot mentaal en spiritueel evenwicht?

En dan die prachtige kunstwerken dan van Mark Rothko, die helemaal niet zo evenwichtig was? Of die van Vincent van Gogh, die een zelfportret maakte met hoofd in verband, nadat hij eigenhandig zijn oor had afgesneden? Of de prachtige muziek, die Robert Schumann componeerde, terwijl hij een zware depressie had? Ik denk ook aan schrijver/essayist Joost Zwagerman. Uit zijn laatste boek De stilte van het licht kon je tussen de regels door al opmaken, dat het mogelijk niet lang meer zou duren, voor hij uit het leven zou stappen. Hij was erg bezig met het gevoel er niet te mogen zijn. Prachtig werk voortgebracht, maar niet in staat om de juiste balans in het leven te vinden.

Er is veel kunst en literatuur, geboren uit pijn en smart. Zonder die heftige emoties zouden er heel wat minder interessante kunstwerken zijn. Toch denk ik, dat ook die mensen gelukkig – lees: in balans – hadden willen zijn; maar al tè lang uit balans waren om die (terug) te kunnen vinden. Het gaat ook niet vanzelf. Het vraagt om bewust leven en in staat zijn om aan veel verleidingen en dwangmatige gedachten weerstand te bieden. De beloning is dan een vreugdevol leven, in evenwicht.

La Fontaine, Jean Tinguely

La Fontaine, Jean Tinguely

Jean Tinguely

Een mooi voorbeeld van kunst, die tegelijk stoer en fragiel, in beweging èn in evenwicht is, vormen de sculpturen van de Zwitserse kunstenaar Jean Tinguely (1925-1991), van wie nog tot 5 maart een tentoonstelling loopt in het Stedelijk Museum in Amsterdam. Zijn werk, gemaakt van roestig ijzer en afvalmateriaal, wordt ook wel kinetische kunst genoemd. Hij bootste schilderijen van bekende kunstenaars driedimensionaal na en liet ze ook nog – vaak piepend en krakend – bewegen.

Hoewel je het niet zo gauw zou verwachten noch opmerken, zijn werk is niet alleen grappig en speels. Het heeft ook een kritische noot ten aanzien van de positie van elitaire kunst in de samenleving. Daarnaast gaat het ook over destructie en de donkere kanten van de samenleving. Dit komt zelfs tot uiting in de geluiden bij de bewegende sculpturen. Als je met kinderen gaat kijken, die zijn werk vooral leuk en speels vinden – het is ruimtelijk, beweegt en maakt geluid. Vertel hen dat laatste over destructie dan maar niet. Confrontatie met de donkere kanten van het leven is voor later.

© Frederike Doeleman, 1 maart 2017

Jean Tinguely, Machinespektakel, Stedelijk Museum Amsterdam, nog tot 5 maart 2017

Tip:

Onder deze tekst kun je via ‘View all posts‘ alle voorgaande columns van Frederike bekijken.

1 Reactie Balanceren op het koord van het leven (Frederike Doeleman)

  1. Jolanda Verburg 03/03/2017 op 17:05 #

    Grappig dat je column over balans gaat. Mijn proefcolumn eveneens. Yin en Yang. Het leven dat bestaat uit uitersten waarin we op zoek gaan naar balans.

Geef een reactie