Alma-Tadema – klassieke verleiding (Frederike Doeleman)

In deze column sta ik naar aanleiding van de expositie ‘Alma-Tadema klassieke verleiding’ in het Fries Museum stil bij de begrippen kunst en kitsch.

Kunst of kitsch

Wat vind je van deze gifgroene hond? Kunst of kitsch? Maak jij ook wel eens onderscheid tussen ‘echte’ kunst en decoratieve ‘kunst’? Wat denk je van de ‘kitscherige’ beelden van Jef Koons? Kunst, echte kunst?

Frederike - Kitschhond
Het is niet eenvoudig om een sluitende definitie van kunst te geven, die verder gaat dan te zeggen, dat het gerealiseerde uitingen van creativiteit betreft.
De sieraden van de Franse edelsmid René Lalique dan. Zouden deze als kitsch benoemd worden, als het goud en de edelstenen niet echt zouden blijken te zijn?

Frederike - Broche van Rene Lalique
Wikipedia omschrijft het begrip ‘kitsch’ als “de veelal laatdunkend bedoelde benaming voor artistieke werken die worden gekenmerkt door sentimentaliteit, sensatiezucht of gladheid. Kitsch wordt dikwijls vereenzelvigd met smakeloos, lelijk of slecht.”

Vervalsing

En wat te zeggen van het werk van een meestervervalser als Geert Jan Jansen? Hij heeft de kunstwereld aardig te kijk gezet. Karel Appel bevestigde de authenticiteit van één van zijn werken, maar het was een vervalsing, gemaakt door Jansen! In het begin van deze eeuw werd Jansen veroordeeld voor vervalsingen van werken van o.a. Karel Appel, Chagall en Picasso. Na zijn vrijlating begon hij zijn werk – in de stijl van Appel, Matisse, Picasso en anderen – te exposeren, nu wel ondertekend met zijn eigen naam. Gaat het hier om uitingen van zijn eigen creativiteit? Of is het kunst, omdat hij zo bekwaam in de techniek is? Of toch ook kitsch?

Een definitie van kunst

Ik waag mij maar niet aan een sluitende definitie. Er zijn mensen in kunstkringen die zich met de woorden kitsch of decoratief laatdunkend uitlaten. Het lijkt erop dat zij daarmee zichzelf op een hoger plan willen zetten, of willen laten blijken dat zij ware kunstkenners zijn. Kunstbeleving is heel persoonlijk. In de laatste fase van zijn leven schilderde Mark Rothko voornamelijk abstracte kleurvlakken. Bij zijn werk wordt de één geraakt in zijn gevoelens van vreugde, de ander in melancholie en een derde wordt boos. Hij houdt met zijn werk de kijker een spiegel voor. Dat zijn werk onder kunst met een grote K valt, was tijdens zijn leven al onbetwist.

Lourens Alma-Tadema

Hoe zit het met het werk van Alma-Tadema? Ik kan mij zo voorstellen, dat er mensen zijn die zijn werk als kitscherig omschrijven. Hier en daar een traan toegevoegd en je hebt het ‘kitscherige’ plaatje van een zigeunermeisje. Misschien ook decoratief, want zijn werk is zo realistisch en kleurrijk, dat het boven elke bank zou passen!

Frederike - Affiche van de tentoonstelling over Alma-TademaMaar dan; kijk eens goed naar de composities, de schildertechniek, de nauwgezette weergave van kleding en materialen uit de oudheid, het perspectief, het kleurgebruik en in het bijzonder de lichtinval; dan kan je niet anders dan concluderen, dat we hier te maken hebben met een meesterlijk schilder.
Was Alma-Tadema een romanticus? Was hij handig in het gebruik van zijn talenten, om zijn werk goed te verkopen? Hij zou eens gezegd hebben: “Zolang ik schilder, ben ik kunstenaar. Als het af is, ben ik zakenman.” Daarmee heeft hij zichzelf goed getypeerd.

Niet al zijn werk is even zoet en verleidelijk, al mag dat op het eerste gezicht zo lijken. Een van zijn meest bekende schilderijen – De rozen van Heliogabalus – lijkt in eerste instantie ook zo’n mierzoet lieflijk schilderij: wolken van rozenblaadjes dalen neer. Hier blijkt echter sprake van een bacchanaal in Romeinse stijl, waarbij keizer Heliogabalus met genoegen toeziet, hoe een aantal van zijn gasten door deze blaadjesregen letterlijk verstikt wordt.

Het schilderij De dood van de eerstgeborene van de farao in 1872 grijpt terug op het Bijbelse verhaal over de tiende plaag over Egypte. Een aangrijpend beeld, ook voor Alma-Tadema zelf, omdat zijn eerste kind, een zoon, drie maanden na de geboorte overleden is. Hij kocht het schilderij later terug van de eigenaar en bewaarde het als zijn favoriete werk achter een gordijn in zijn atelier. In zijn testament bepaalde hij dat het schilderij naar Nederland moest gaan, als een schenking aan het Rijksmuseum.

Beroemd – vergeten – herontdekt

Tijdens zijn leven was hij een gevierd schilder, vooral in society-kringen. Daarna is hij in de vergetelheid geraakt en bracht zijn werk nauwelijks wat op. Hoe komt dat? Was verleiding en verleidelijkheid ‘uit’? Was zijn werk te mooi, niet passend in een moderne omschrijving van wat kunst is? Of was er in zijn werk onvoldoende appèl op andere ervaringen dan streling voor het oog?

Er wordt wel gezegd, dat het te maken had met de Eerste Wereldoorlog. In die periode paste het niet om mierzoete, idyllische taferelen te schilderen, terwijl Britse soldaten bij tienduizenden tegelijk werden afgeslacht. Ook de ontwikkeling van de speelfilm had ermee te maken. Zijn schilderijen zijn zo levensecht en geven vaak een soort driedimensionale doorkijk, dat ze haast het karakter van ‘stills’  krijgen. Dat soort afbeeldingen was niet meer ‘nodig’ met de verdere ontwikkeling van de speelfilm. Filmregisseurs hebben overigens veelvuldig gebruik gemaakt van zijn weergaloze kennis van de oude Romeinse en Egyptische tijd, zoals blijkt uit zijn werken.

Jarenlang was het eigenlijk ‘not done’ om de werken van Alma-Tadema positief te waarderen. En nu is het vloeken in de kunstkringenkerk om met betrekking tot deze kunstenaar het woordje ‘kitsch’  te laten vallen, al is het alleen maar vragenderwijs! Hoe het ook zij, Alma-Tadema’s werk ondergaat nu een ongekende opleving, mede dankzij de expositie in Friesland, het land van zijn roots. Voor mij was het bezoek aan de expositie een intense ervaring, waarbij ik mij niet bekommerde om de vraag over kunst of kitsch. Ga kijken en ervaar zelf!

De tentoonstelling Alma-Tadema – klassieke verleiding is nog te zien t/m 7 februari 2017, in het Fries Museum te Leeuwarden.

© Frederike Doeleman
1 januari 2017

1 Reactie Alma-Tadema – klassieke verleiding (Frederike Doeleman)

  1. Jolanda Verburg 08/01/2017 op 23:10 #

    Zoals alles in het leven en om ons heen is ook kunst aan mode onderhevig. Populariteit komt en gaat in golfbewegingen.
    Van sommige werken vraag ik mij wel eens af: het is geen kunst om het te maken maar om het te verkopen.
    Voor mij is kunst vooral persoonlijk, iets raakt je of stoot je juist af.

Geef een reactie